Stara Zagość, miejscowość w powiecie pińczowskim (województwo świętokrzyskie).
Właśnie w Zagości powstała pierwsza na ziemiach polskich siedziba joannitów. Zakonników sprowadził do Polski książę Henryk Sandomierski, który zetknął się z nimi zapewne w czasie wyprawy do Ziemi Świętej w 1154 r. Dokument fundacji klasztoru i szpitala został wydany przez księcia w 1166 r. Uposażył on klasztor w dwie włości na Nidą oraz podarował joannitom niewolników. Wkrótce (3 lub 4 ćw. XII w.) powstał też kościół romański, złożony z nawy i prosto zamkniętego prezbiterium. Nawa tego kościoła nakryta była stropem płaskim, prezbiterium zaś posiadało sklepienie krzyżowe. Kościół romański otrzymał też interesującą dekorację rzeźbiarską, która we fragmentach przetrwała do dziś. Na początku XIV w. joannici utracili swoją posiadłość w Zagości na rzecz biskupa kujawskiego Gerwarda. Obecną formę gotycką kościół uzyskał w wyniku przebudowy około 1353 r. z fundacji Kazimierza Wielkiego. Król Polski fundował w tym okresie kościoły ekspiacyjne w ramach pokuty za zabójstwo kanonika Marcina Baryczki. Jeszcze po II wojnie światowej uważano, że powstał wtedy całkowicie nowy gotycki kościół. Tymczasem późniejsze badania udowodniły, że zachowały się znaczne części starszej budowli romańskiej. W XIV w. przedłużono nawę i prezbiterium, które otrzymało trójboczne zamkniecie. Z okresu gotyku pochodzi sklepieniem krzyżowo-żebrowe prezbiterium, ozdobione zwornikiem z rzeźbionym Orłem Piastowskim. Otwór tęczowy posiada wykrój ostrołukowy. Ściany zewnętrzne opięte są uskokowymi przyporami. Okna są wąskie, ostrołukowe. Nawę i prezbiterium nakrywają strome dachy dwuspadowe. Ostatnia rozbudowa kościoła w 1900 r. zakończyła się przedłużeniem nawy na zachód i niestety bezpowrotnym zniszczeniem wielu romańskich dekoracji rzeźbiarskich. Mimo upływu czasu i zmian jakie nastąpiły w architekturze kościoła nadal daje się zauważyć na zewnętrznych elewacjach cechy romanizmu. Są to przede wszystkim masywne mury, wzniesione z miejscowego wapienia, zamknięte półkoliście okienko w południowej ścianie prezbiterium oraz fragmenty dekoracji arkadkowej na wschodniej ścianie nawy. Wyposażenie wnętrza jest barokowe, składają się na ołtarze, obraz i rzeźby z XVII i XVIII w.

LITERATURA

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. III, Województwo kieleckie, z. 1, Powiat pińczowski, Warszawa 1957
Marzec A., Henryk Sandomierski, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, opr. zb., Kraków 1999
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009