Rouen, katedra Notre-Dame
Cathédrale Notre-Dame de Rouen
Rouen, katedra Najświętszej Marii Panny

Lokalizacja: Reims, Pl. de la Cathedrale (49.440241, 1.094910)
Budowa: XII-XVI w.
Architekci: Jean d’Andely, Jean Davy, Jean Perier, Guilamme Pontifs, Jacques Le Roux
Styl: gotyk, późny gotyk

HISTORIA. Pierwszy kościół na miejscu obecnej katedry został zbudowany około 260 r. krótko po przybyciu do Rouen pierwszego biskupa św. Melonniusa. Pierwsza wzmianka o istnieniu w mieście katedry pochodzi z 314 r. Wiadomo, że przed 395 r. uzyskała ona formę trójnawowej bazyliki. Świątynia była zapewne kilkukrotnie przebudowywana i powiększana. Na początku IX w. dobudowano zachodnią fasadę tzw. westwerk. W 841 r. miasto zostało spalone w czasie najazdu Wikingów, którzy zniszczyli też kompleks katedralny. W 911 r. Rouen stało się stolicą nowo utworzonego Księstwa Normandii a w rok później w katedrze został ochrzczony wódz wikingów Rolf (Rollon). Katedra została rozbudowana w 2. połowie X w. za panowania księcia Ryszarda I Nieustraszonego (zm. 996). Następnie około 1030 r. rozpoczęła się przebudowa świątyni w stylu romańskim. Ukończenie prac i konsekracja świątyni miały miejsce w 1063 r. w obecności księcia Wilhelma I, późniejszego zdobywcy Anglii. Przy tej okazji złożono w katedrze doczesne szczątki Rolfa i Wilhelma I Długiego Miecza. W latach 1145-1164 wzniesiono wieżę św. Romana. Około 1170 r. przekształcono fasadę zachodnią, przebijając ją trzema portalami. Następnie rozebrano romański korpus nawowy i około 1185 r. rozpoczęto budowę gotyckich naw korpusu. W 1200 r. katedrę częściowo zniszczył pożar, który przyspieszył gotycką przebudowę całej świątyni. W latach 1220-1234 wzniesiono gotycki chór, przy budowie którego czynni byli mistrzowie murarscy: Jean d’Andely, Enguerran i Durand. W latach 1265-1275 do naw bocznych korpusu dobudowano kaplice. Od 1280 r. rozpoczęła się budowa portali przy ramionach transeptu, którą kierował budowniczy Jean Davy. W latach 1302-1316 wzniesiona została kaplica Matki Bożej na osi wschodniego zakończenia chóru. W 1370 r. rozpoczęła się przebudowa fasady zachodniej, którą prowadził budowniczy Jean Perier. Do 1450 r. na fasadzie umieszczono ponad 60 gotyckich posągów świętych i proroków. W latach 1468-1478 budowniczy Guilamme Pontifs ukończył budowę wieży św. Romana. W 1485 r. ten sam architekt rozpoczął budowę wieży południowej tzw. Wieży Maślanej, sfinansowanej z jałmużny za jedzenie produktów mlecznych w Wielkim Poście. Budowę tej wieży ukończył Jacques Le Roux, który prowadził ją do 1506 r. W latach 1543-1544 wzniesiono kamienną wieżę nad skrzyżowaniem naw w stylu gotyku płomienistego zwieńczoną drewnianą renesansową iglicą. W 1562 r. świątynia została splądrowana przez hugenotów, którzy zniszczyli część pomników nagrobnych i posągów na fasadzie. W 1772 r. kanonicy katedralni zdecydowali o usunięciu ze świątyni większości pomników nagrobnych, w tym także królewskich. W czasie rewolucji francuskiej katedra szczęśliwie nie odniosła poważniejszych szkód, poza zniszczeniem dzwonów. Została na krótko zamieniona na Świątynię Rozumu, służyła też jako sala koncertowa a w kaplicy Matki Bożej urządzono skład zboża. Już w 1796 r. katedra została przywrócona do kultu. W 1822 r. piorun zniszczył renesansową iglicę nad wieżą, którą została zastąpiona w 1876 r. żeliwną konstrukcją. W 1890 r. malarz Claude Monet wykonał cykl obrazów z fasadą katedry. W kwietniu 1944 r. katedra bardzo poważnie ucierpiała w wyniku alianckiego nalotu bombowego. Zniszczeniu uległy sklepienia nawy południowej i kaplice przy niej, bomba trafiła też w jeden z filarów transeptu podtrzymujących centralną wieżę. Ponadto zniszczone zostały rozety fasady zachodniej i w ramionach transeptu. W czerwcu 1944 r. pożar wypalił wieżę św. Romana i rozprzestrzenił się na nawy korpusu. Odbudowa grożącej zawaleniem katedry trwała do 1956 r., kiedy to świątynia została przywrócona dla wiernych. W 1999 r. burza doprowadziła do zawalenia się wschodniej dzwonnicy i w konsekwencji do zniszczenia sklepień nad chórem. W 2000 r. naprawiono zawalone sklepienia a w 2010 r. rozpoczęto odbudowę dzwonnicy.

ARCHITEKTURA. Ogromnych rozmiarów gotycka katedra o całkowitej długości wynoszącej 144 metry,  złożona jest z jedenastoprzęsłowego trójnawowego korpusu bazylikowego, szerokiego transeptu zakończonego ścianami prostymi i pięcioprzęsłowego chóru z nawami bocznymi przechodzącymi w wieloboczny ambit. Od zachodu katedrę poprzedza fasada, razem z dostawionymi po bokach wieżami szeroka na 61,5 metra. Do naw bocznych korpusu dostawione są kaplice. W narożnikach między chórem a ramionami transeptu znajdują się jednoprzęsłowe kaplice zamknięte pięciobocznie. Na osi chóru od wschodu dostawiona jest kaplica Matki Bożej. Od południa do chóru przylegają przybudówki zakrystyjne. Nad skrzyżowaniem naw wznosi się czworoboczna wieża zwieńczona żeliwną iglicą wysokości 151 metrów, najwyższą tego typu konstrukcją we Francji.

Fasada katedry szeroka na 61,6 metra, ujęta po bokach dwiema wysokimi wieżami, ze środkową częścią fasady zwieńczoną ażurowymi szczytami z iglicami. W przyziemiu środkowej części znajdują się trzy gotyckie portale ostrołukowe. Środkowy portal został wykonany w latach 1512-1512 przez Pierre’a Aubeaux. W jego tympanonie umieszczone jest płaskorzeźbione Drzewo Jessego oraz rzeźby proroków: Izajasza, Ezechiela, Jeremiasza i Daniela oraz Maryi. Boczne portale pochodzą z około 1170/1180 r., z rzeźbionymi tympanonami z początku XIII w. Tympanon północnego portalu podzielony jest na dwie strefy, ze scenami z życia św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Tympanon w portalu południowym, także podzielony na dwie części, z Chrystusem Tronującym w mandorli i Ukamienowaniem św. Szczepana. Nad środkowym portalem znajduje się wielka rozeta z maswerkiem, wpisana w ostrołukową wnękę i zrekonstruowana po II wojnie światowej. Po jej bokach rozmieszczone są galerie z posągami świętych, w trzech poziomach po lewej stronie i dwóch poziomach po prawej stronie. Galerie powstały zapewne pod wpływem architektury angielskiej.

Wieża św. Romana (wieża Saint-Romain) wysoka na 82 metry, zbudowana na planie kwadratu, opięta przyporami i podzielona na sześć kondygnacji, z których dolne są wczesnogotyckie a najwyższa w stylu gotyku płomienistego nakryta jest ostrosłupowym hełmem.

Wieża Maślana (tour de Beurre) wysoka na 75 metrów, zbudowana w stylu gotyku płomienistego na planie kwadratu, podzielona na cztery kondygnacje i zwieńczona charakterystyczną ośmioboczną koroną ujętą sterczynami. Elewacje wieży opięte są przyporami i ozdobione licznymi posągami świętych zwieńczonymi pinaklami.

Wieża nad skrzyżowaniem naw, zbudowana w XIII w. i podwyższona w XVI w., czworoboczna i podparta na potężnych filarach transeptu, podzielona na dwie kondygnacje. W dolnej kondygnacji przebita wielkimi czterodzielnymi ostrołukowymi oknami z maswerkami, w górnej kondygnacji znajdują się wąskie okna w rzeźbionych obramieniach w stylu gotyku płomienistego. Całość wieńczy ogromna żeliwna iglica wysoka na 151 metrów.

Elewacje zewnętrzne. Elewacje korpusu nawowego opięte są przyporami, między które wstawione zostały kaplice. Nad przyporami wznoszą się łuki oporowe podtrzymujące ściany i sklepienia nawy głównej. Nawa ta przebita jest wielkimi sześciodzielnymi oknami ostrołukowymi z maswerkami, kaplice boczne oświetlają zaś wąskie czterodzielne okna z kolistymi maswerkami. Na zewnątrz nawa środkowa chóru opięta jest łukami oporowymi spływającymi na przypory opinające ambit i nawy boczne. Nawę tę oświetlają duże trój- i czterodzielne okna ostrołukowe. Elewacje transeptu są trójdzielne, ujęte po bokach dwiema niskimi wieżami nakrytymi płaskimi dachami z balustradami. Środkowe części ramion transeptu wydzielone przyporami z ostrołukowymi portalami w przyziemiu, wielkimi rozetami powyżej i zwieńczone trójkątnymi szczytami, od południa ujętymi iglicami. Oba portale do transeptu powstały około 1280 r., posiadają bardzo bogatą dekorację rzeźbiarską, nakryte są ostrołukowymi uskokowymi archiwoltami i zwieńczone są ażurowymi późnogotyckimi wimpergami z XVI w. Północny portal Księgarzy, nazwany tak od księgarzy którzy mieli tu dawniej swoje stragany, z tympanonem wypełnionym w dwóch strefach płaskorzeźbionymi scenami Sądu Ostatecznego. Południowy portal Kalend z ostrołukowymi archiwoltami tympanonu, w którym w trzech strefach przedstawione zostały sceny pasyjne. Patrząc od góry są to Ukrzyżowanie, Męka Chrystusa, Złożenie do Grobu, Zmartwychwstanie i Wniebowstąpienie. W trumeau portalu umieszczony jest posąg Chrtstusa. Nawę środkową chóru, nawę główną prezbiterium i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe, nad nawami bocznymi korpusu, chóru i nad ambitem dachy jednospadowe.

Kaplica Matki Bożej, dobudowana od wschodu do prezbiterium, trójprzęsłowa i zamknięta pięciobocznie. Na zewnątrz opięta jest przyporami zwieńczonymi sterczynami, między przyporami rozmieszczone są okna ostrołukowe z maswerkami i zwieńczone szczytami, w apsydzie lancetowate dwudzielne a po bokach trójdzielne. Kaplicę nakrywa dach dwuspadowy z pozłacaną statuą Matki Bożej od wschodu. Wewnątrz ściany kaplicy rozczłonkowane są wiązkami służek podtrzymujących sklepienia krzyżowo-żebrowe.

Wewnątrz ściany nawy głównej korpusu podzielone są na cztery strefy, u dołu wielkie ostrołukowe arkady międzynawowe, nad nimi pozorne galerie, wyżej triforia a nad nimi czterodzielna okna ostrołukowe z maswerkami. Nawa główna nakryta jest sklepieniem krzyżówo-żebrowymi ze zwornikami o dekoracji roślinnej oraz płaskorzeźbami z wizerunkiem Matki Bożej z Barankiem Paschalnym. Sklepienia wsparte są na służkach, których wiązki spływają na potężne filary. Nawy boczne korpusu i ramiona transeptu także nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Wieża nad skrzyżowaniem naw wsparta jest na czterech potężnych wiązkowych filarach, z kwadratową latarnią oświetloną dużymi oknami i nakrytą ośmiodzielnym sklepieniem. Ściany chóru podzielone są na trzy poziomy: u dołu ostrołukowe arkady, wyżej ślepe triforia a nad nimi duże okna ostrołukowe. Arkady w chórze wsparte są na cylindrycznych filarach o liściastych kapitelach. Nawy chóru nakrywają sklepienia krzyżowo-żebrowe, a w obejściu sklepienia cztero- i pięciopolowe.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Katedra w Rouen posiada interesujące wyposażenie wnętrza, na które składają się przeważnie pomniki nagrobne, ołtarze i obrazy. Zachowały się też cenne witraże z okresu od XIII do XIX w.

Ambit. Najważniejszymi obiektami w katedrze są ustawione w ambicie sarkofagi książąt Normandii z leżącymi postaciami zmarłych: Rolfa (zm. 932), pierwszego księcia Normandii, pierwotny z XIV-wieczny pomnik nagrobny został zniszczony w czasie bombardowania w 1944 r., obecny jest kopią pomnika króla Henryka Młodego; Ryszarda Lwie Serce, króla Anglii (zm. 1199); Henryka Młodego Króla, króla Anglii (zm. 1183), wykonany w XIX w.; Wilhelma Długiego Miecza (zm. 942), syna Rolfa, wykonany w 2. ćw. XIV w. W północo-wschodniej części obejścia znajduje się romański pomnik nagrobny Hugona z Amiens, arcybiskupa Rouen (zm. 1164), wykonany w 2. połowie XII i będący najstarszym nagrobkiem w katedrze. W ambicie znajdują się także witraże z XIII w., przedstawiające: Świętych Piotra i Pawła, Dobrego Samarytanina i Świętego Juliana Szpitalnika. W przyściennych arkadach obejścia ustawione są XV-wieczne posągi pochodzące z fasady katedry.

Kaplica Matki Bożej. W tej przylegającej od wschodu do ambitu kaplicy znajduje się barokowy ołtarz, który wykonał Jean Racine w latach 1643-45.. W polu głównym ołtarza umieszczony jest obraz Pokłon Pasterzy namalowany  w 1629 r. przez Philippe de Champaigne. W kaplicy znajduje się kilka interesujących pomników nagrobnych: pomnik dwóch kardynałów z rodu Amboise: Georges I d'Amboise i jego bratanka Georges II d'Amboise, o bardzo bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, został wykonany na początku XVI w. przez Roulland Le Roux i Pierre des Aubeaux; pomnik Luis de Breze (zm. 1531), seneszala Normandii, wykonany w połowie XVI w. z alabastru oraz czarnego i białego marmuru w stylu renesansu mediolańskiego z fundacji żony Diany de Poitiers; nagrobek Pierre de Brézé (zm. 1465) i jego żony, Jeanne du Bec-Crespin, w stylu flamboyant z końca XV wieku.

Chór, transept i nawa główna. Po obu stronach środkowej nawy chóru ustawione są późnogotyckie stalle z połowy XV w. z bogato rzeźbionymi zapleckami. W północnym ramieniu transeptu znajdują się schody Księgarzy, które prowadziły do biblioteki kapituły. Schody te wykonał w 1479 r. Guillamme Pontifs. Na zachodniej ścianie transeptu zawieszony jest obraz Ślub Marii Leszczyńskiej, przypisywany nadwornemu malarzowi Ludwika XV, Charles-Joseph Natoire. W nawie znajduje się ambona wykonana z kutego żelaza i złoconej miedzi przez Raymonda Subesa. Organy na chórze organowym pochodzą z 1953 r. i zastąpiły instrument zniszczony podczas II wojny światowej.

Kaplica św. Józefa. W przylegającej do południowego ramienia transeptu kaplicy znajdują się dwa renesansowe witraże z 1521 r. przedstawiające sceny z życia św. Romana.

Kaplica św. Katarzyny, jedyna ocalała kaplicy przy nawie południowej z witrażami wykonanymi przez Guillamme Barbe w latach 1465/1470. Przedstawiają one Matkę Boską z Dzieciątkiem w towarzystwie świętych: Szymona, Mikołaja i Katarzyny.

Kaplica św. Szczepana, w przyziemiu Wieży Maślanej, z XVII-wiecznymi pomnikami nagrobnymi Claude Groulard, pierwszego przewodniczącego parlamentu Normandii i jego żony Barbe Guiffard oraz witrażami wykonanymi około 1500 r.

Kaplica św. Sewera z Rouen, przy północnej nawie z czterema witrażami z XIII i XIV w. uzupełnionymi przez Guillamme Barbe około 1465/1470 scenami Męki Pańskiej.

Kaplica św. Jana, sąsiadująca z kaplicą św. Sewera, z witrażami z około 1270 r., także uzupełnionymi około 1465/1470 w dolnych partiach przez Guillamme Barbe scenami Ścięcia św. Jana Chrzciciela, uczniów drodze do Emaus, kobiety u grobu i „Noli me Tangere”.

LITERATURA

Lescroart Y., Cathedrale Notre-Dame de Rouen, Éditions du patrimoine, br
Normandie, Knaurs Kulturführer in farbe, opr. zb. München 1996
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000

Rouen, katedra Notre-Dame

• Poprzedni artykuł
• Następny artykuł