kujawsko-pomorskie

Chełmno, kościół Wniebowzięcia NMP

Lokalizacja: Chełmno, Franciszkańska 8 (53.347932, 18.422164)
Budowa: 1280-1320
Styl: gotyk

HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1280-1320 w dwóch fazach. Najpierw wzniesiono prezbiterium i nawę północną a w fazie drugiej ukończono korpus nawowy i wieżę północną. Wieżę południową pozostawiono nieukończoną podobnie jak niewielkie wieże przy prezbiterium. Samo prezbiterium zostało nakryte sklepieniami około 1300 r. a korpus nawowy przesklepiono do około 1330/40 r. Nieukończone wieże przy prezbiterium przebudowano na kaplice, w 1560 r. od północy na kaplicę Matki Bożej Bolesnej a w latach 1685-1695 od południa na kaplicę Bożego Ciała. W 1706 r. dostawiono kruchtę południową. W XVI w. kościołem opiekowali się Bracia Wspólnego Życia a w latach 1676-1825 świątynia znajdowała się pod opieka księży misjonarzy. W XIX w. wieża północna została nakryta hełmem a w latach 1883-1884 kościół był restaurowany w stylu neogotyckim.

ARCHITEKTURA. Gotycki kościół złożony z trójnawowego, pięcioprzęsłowego halowego korpusu i trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą. Od zachodu kościół poprzedza masyw dwuwieżowy. Przy zachodnim przęśle prezbiterium, po jego obu stronach dobudowane są kaplice dostępne z naw bocznych. Od południa przy prezbiterium dostawiona jest dwuprzęsłowa zakrystia. Na zewnątrz ściany korpusu nawowego opięte są uskokowymi przyporami ze sterczynami, przebite lancetowatymi dwudzielnymi oknami ostrołukowymi z maswerkami i zwieńczone trójkątnymi szczytami odpowiadającymi poszczególnym przęsłom. Szczyty te wydzielone są fryzami arkadkowymi i wypełnione ostrołukowymi blendami. Ściany prezbiterium gładkie, przebite dwudzielnymi ostrołukowymi oknami z maswerkami, wschodnia ściana ujęta jest ukośnymi przyporami i przebita wielkim trójdzielnym oknem ostrołukowym z maswerkiem. Prezbiterium i nawę główną nakrywają dachy dwuspadowe, poszczególne przęsła naw bocznych nakryte są poprzecznymi dachami dwuspadowymi. Fasada zachodnia trójdzielna, z częścią środkową wydzieloną przyporami, przebitą ostrołukowymi oknami i zwieńczoną trójkątnym szczytem z blendami, sterczynami i wimpergami. W przyziemiu znajduje się duży gotycki portal ostrołukowy z około 1320/30, czterouskokowy z kapitelami kolumn zdobionymi dekoracją roślinną i zoomorficzną. Pozostałe trzy portale także ostrołukowe i trójuskokowe. Obie wieże zbudowane na planie kwadratu, północna z elewacją dekorowaną poczwórnymi blendami, zwieńczona balustradą i ostrosłupowym hełmem, południowa nie z ukończoną drugą kondygnacją. Wewnątrz prezbiterium i nawy korpusu nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, w korpusie wspartymi na ośmiobocznych filarach. Trójprzęsłowa kruchta masywu wieżowego nakryta jest sklepieniami gwiaździstymi. Nawy korpusu otwarte do siebie ostrołukowymi arkadami. Kościół posiada bogatą dekorację rzeźbiarską wnętrza. W sztucznym kamieniu wykonano głowice służek, wsporniki i zworniki w kształcie głów, m.in.: strusia, wilka, bazyliszka, smoka, gęsi czy lisa. Na filarach od strony nawy głównej i na półfilarach przy tęczy umieszczone jest 11 figur apostołów wykonanych około 1330/40.

WYTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół posiada bogaty wystrój wnętrza, przeważnie barokowy i późnobarokowy na który składają się ołtarze i liczne epitafia.

Prezbiterium. W prezbiterium ustawiony jest dużych rozmiarów barokowy ołtarz główny wykonany przez miejscowego snycerza Macieja Radte po 1710 r., w jego polu głównym umieszczony jest obraz Wniebowzięcia NMP. Przy obu ścianach prezbiterium ustawione są barokowe stalle z XVII w. Na ścianach zachowały się fragmenty gotyckiej polichromii z XIV w. przedstawiające sceny Ukrzyżowania, Męczeństwa św. Apolonii oraz historie z życia proroka Dawida. Na belce tęczowej barokowa umieszczona jest grupa Ukrzyżowania z około 1710 r.

Nawa główna. W nawie głównej przy filarach ustawionych jest sześć rokokowych ołtarzy z 1. połowy XVIII w.: św. Jana Nepomucena, św. Walentego, św. Anny, świętej Rodziny, Przemienienia Pańskiego i Trzech Króli. Przy trzecim filarze od północy umieszczona jest ambona klasycystyczna z XVIII w.?
Na południowej ścianie korpusu nawowego znajduje się trójdzielny prospekt organowy, którego części znajdują się w każdej z naw. Najstarsza jest część prospektu w nawie północnej, pochodząca z 1690 r. Pozostałe fragmenty z nawy głównej i południowej zostały wykonane na jej wzór w 1928 r.

Nawa północna. Nad wejściem do kaplicy NB Bolesnej zachował się fragment fresku ze św. Krzysztofem z początku XIV w. Obok znajduje się gotycka płyta mieszczanina chełmińskiego Lamberta Longusa (zm. 1319), z rytą postacią zmarłego wykonaną warsztacie lubeckim? W nawie tej zachowało się też kilka epitafiów barokowych i późnobarokowych z XVII i XVIII w. m.in.: burmistrza chełmińskiego Andrzeja Schmacka (zm. 1892); chorążego michałowskiego Władysława Dobrskiego (zm. 1695); burmistrza chełmińskiego, Jana Czattera (zm. 1736) i burgrabiego chełmińskiego Jerzego Forbsa (zm. 1769). Przy północnej ścianie ustawione są dwa barokowe ołtarze św. Rocha i św. Barbary.

Kaplica Matki Bożej Bolesnej Chełmińskiej, zbudowana w 1560 r. z fundacji kasztelana chełmińskiego Jana Niemojewskiego. W ołtarzu umieszczony jest łaskami słynący obraz Matki Bożej Bolesnej Chełmińskiej, pierwotny z XIII/XIV w. umieszczony w Bramie Grudziądzkiej i w 1649 r. przeniesiony na obecne miejsce. Po zniszczeniu w czasie potopu szwedzkiego wykonany na nowo w 2. połowie XVII w. Na ścianach kaplicy znajdują się renesansowe płyty nagrobne Jana Niemojewskiego (zm. 1618) i jego żony Katarzyny z Kostków.

Kruchta północna. W kruchcie znajduje sie gotycka kropielnica z około 1300 r. oraz grupa Ukrzyżowania z XVIII w.

Nawa południowa. Przy południowej ścianie nawy umieszczone są dwa późnobarokowe ołtarze z XVIII w.: św. Teresy i św. Homobonusa. Na ścianach znajduje się tez kilka barokowych epitafiów, m.in.: biskupa chełmińskiego Kazimierza Szczuki (zm. 1694) i burmistrza chełmińskiego Marcina Kossendy z około 1730 r.

Kaplica Bożego Ciała. Kaplica obecny kształt uzyskała w wyniku barokowej przebudowy w latach 1685-1695. W polu głownym barokowego ołtarza przedstawiona jest płaskorzeźbiona scena Ostatniej Wieczerzy. Obok kaplicy ustawiona jest kamienna chrzcielnica gotycka z Gotlandi z 3 ćw. XIV w., z kielichem ozdobionym fantastycznymi postaciami zwierząt i ptaków.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Chełmno, miasto zakochanych. Przewodnik, opr. zb., Chełmno-Toruń 2023
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2. Pomorze, wyd. Arkady
Skibiński Sz., Zalewska-Lorkiewicz K., Sztuka polska t. 2, Gotyk, Warszawa 2010

Chełmno, kościół Wniebowzięcia NMP

• Następny artykuł