Niderlandy

Maastricht, bazylika św. Serwacego
Maastricht, Sint-Servaasbasiliek

Lokalizacja: Maastricht, Keizer Karelplein 3 (50.848737, 5.687104)
Budowa: koniec X w.-1039, 2. połowa XI w., 2 połowa XII w., XIV-XV w.
Styl: romanizm, gotyk

HISTORIA. Według relacji Grzegorza z Tours, po śmierci św. Serwacego w Maastricht nad jego grobem zbudowano niewielką kaplicę, która stała się miejscem pielgrzymek. Wykopaliska archeologiczne przeprowadzone w kościele w pobliżu krypty potwierdziły istnienie niewielkiej kaplicy. Około 560 r. staraniem biskupa Monulfusa z Maastricht kaplicę zastąpiono kamiennym jednonawowym kościołem z kryptą. Grzegorz z Tours miał nazwać tę świątynię magnum Templum, z czego niektórzy historycy wywodzą, że pełniła ona też funkcję katedry w Maastricht. W połowie VII w. zbudowano większy kościół, zapewne pod wpływem rosnącej liczby pielgrzymów. Była to trójnawowa bazylika długości 38 metrów. Kościół ten został rozebrany do fundamentów aby ustąpić miejsca świątyni romańskiej. Jej budowę ukończono w 1039 r. i w tym samym roku konsekrowano w obecności cesarza Henryk III. Romańska świątynia była trójnawową bazyliką z westwerkiem, transeptem i prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą. W 2. połowie XI w. przebudowano westwerk oraz ramiona transeptu, do których dostawiono kaplice. W XII w. kościół został ponownie przekształcony, około 1150 r. przebudowano część wschodnią, dodając do apsydy galerię i dwie wieże po bokach, ukończono też budowę westwerku z chórem zachodnim i tzw. Salę Cesarską. Na przełomie XII i XIII w. dobudowano od południa Bergportal (Portal Górski), pierwszy zabytek gotyku w Niderlandach. W XIV i XV w. nawy boczne zostały przebudowane w stylu gotyku nadmozańskiego i dobudowano do nich kaplice. Około 1450 r. przebudowano sklepienia nawy głównej i transeptu. W 2. połowie XV w. architekt Cornelis de Wael wzniósł krużganek i kaplicę królewską sfinansowaną przez króla Francji Ludwika XI. W XVII i XVIII w. kościół został częściowo zbarokizowany. W 1797 r. w czasie okupacji francuskiej większość wyposażenia kościoła została rozproszona lub sprzedana a sama świątynia służyła przejściowo jako magazyn wojskowy. Kościół został gruntownie odrestaurowany w latach 1870-1890 a ostatnio w latach 1985-1993.

ARCHITEKTURA. Romańsko-gotycki kościół złożony z trójnawowego ośmioprzęsłowego bazylikowego korpusu, transeptu, którego ramiona zamknięte są ścianami prostymi i krótkiego jednoprzęsłowego prezbiterium zamkniętego półkolistą apsydą. Od zachodu kościół poprzedza potężny masyw dwuwieżowy (westwerk). Prezbiterium po bokach ujęte jest wysokimi wieżami. Do naw bocznych przylegają kaplice a do południowej nawy dostawiony jest wczesnogotycki przedsionek. Długość kościoła wynosi 85 metrów a szerokość 42,5 metra, wieże są wysokie na 52 metry.

Elewacje zewnętrzne i portale. Romańska apsyda prezbiterium w dwóch dolnych kondygnacjach rozczłonkowana jest ślepymi półkolistymi arkadami, z których górna przebita jest dużymi oknami zamkniętymi półkoliście. Apsydę wieńczy galeria arkadkowa złożona z triforiów. Romańskie wieże przy prezbiterium zbudowane na planie kwadratu, w najwyższych kondygnacjach przebite galeriami arkadowymi i nakryte ostrosłupowymi hełmami. Kapitele kolumn apsydy i obu wież posiadają dekorację rzeźbiarską roślinną i zoomorficzną. Masywny romański westwerk zbudowany jest na planie prostokąta i podzielony jest na trzy kondygnacje z szerszą częścią środkową oraz wieżami nad częściami bocznymi. Elewacja zachodnia i ściany boczne westwerku rozczłonkowane są półkolistymi ślepymi arkadami, częściowo przebitymi ok ulusami i oknami zamkniętymi półkoliście. Obie wieże posiadają plan prostokąta i nakryte są czterospadowymi daszkami i wyrastającymi z nich ostrosłupowymi wieżyczkami. Elewacje wież wypełnione są częściowo ślepymi arkadami a częściowo półkolistymi otworami okiennymi. Nawa główna gotyckiego korpusu przebita jest dużymi trójdzielnymi oknami o spłaszczonym łuku ostrym i podparta łukami oporowymi, które spływają na przypory ukryte pomiędzy bocznymi kaplicami. Elewacje kaplic opięte są przyporami zwieńczonymi pinaklami. Między przyporami rozmieszczone są wielkie cztero- i pięciodzielne okna ostrołukowe. Do pierwszego i drugiego przęsła nawy południowej dostawiony jest otwarty dwuprzęsłowy przedsionek Bergport, nakryty sklepieniem krzyżowo-żebrowym. W przedsionku mieści się okazały ostrołukowy Bergportal, wczesnogotycki z około 1175 r., uskokowy z ostrymi łukami archiwolt o bardzo bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. W tympanonie umieszczone są trzy płaskorzeźbione sceny z życia Maryi, łuki archiwolt ozdobione posągami, m.in. w pierwszym łuku postaci z legendarnej genealogii św. Serwacego. Portal po bokach ujmują kolumny zwieńczone rzeźbionymi kapitelami, które tworzą wspólnie fryz. Na ościeżach umieszczone są duże posągi, od lewej postaci proroków: Abrahama, Mojżesza, Dawida i Samuela a od prawej postacie z Nowego Testamentu: Symeon, św. Jan Chrzciciel, św. Jan Ewangelista i św. Serwacy. Boczne ściany przedsionka podzielone są na dwie kondygnacje wypełnione półkolistymi arkadami z posągami proroków w górnej kondygnacji. Gotycki transept także opięty jest uskokowymi przyporami i podparty łukami oporowymi, między którymi od północy i południa umieszczone są wielkie ostrołukowe okna, czterodzielne z maswerkami. Prezbiterium, nawę główną i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe. Nad nawami bocznymi i kaplicami przy nich wznoszą się dachy jednospadowe. Od strony północnej z krużganków prowadzi do kościoła romański portal z płaskorzeźbą Maiestas Domini w tympanonie przedstawiającą Chrystusa Tronującego w otoczeniu personifikacji czterech ewangelistów.

Wnętrza. Nawa główna w dolnej części otwarta jest na nawy boczne półkolistymi arkadami wspartymi na kwadratowych filarach z impostami, które powyżej przechodzą w służki podtrzymujące sklepienia sieciowe. Nawy boczne i kaplice do nich przylegające nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Ramiona transeptu nakryte są sklepieniami sieciowymi a środkowe przęsło nad skrzyżowaniem naw nakrywa sklepienie gwiaździste. Prezbiterium nakrywa pozorna kopuła na gurtach a apsydę koncha. Westwerk wewnątrz podzielony jest na trzy podwyższone przestrzenie odpowiadające nawie głównej i nawom bocznym. Część środkowa nazywana jest chórem westwerku, na piętrze znajdują się empory otwarte na nawę główną a nad nimi usytuowana jest Sala Cesarska, podobnie jak na parterze trójdzielna, z centralnym pomieszczeniem nakrytym sklepieniem kopulastym.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Na sklepieniu prezbiterium zachowały się gotyckie freski przestawiające m.in. Matkę Bożą w aureoli z około 1450 r. Malowidło na sklepieniu apsydy zostało całkowicie zrekonstruowane w końcu XIX w. W prezbiterium ustawione są neogotyckie stalle z 1898 r. i neoromański ołtarz główny z baldachimem wykonanym w latach 1882-1891. W północnej części transeptu ustawiony jest romański XII-wieczny relikwiarz św. Serwacego. Jest to dębowa skrzynia pokryta złoconą miedzią i ozdobiona płaskorzeźbami ze sceną Sądu Ostatecznego oraz postaciami Chrystusa i dwunastu apostołów, biskupów i aniołów. Poniżej relikwiarza umieszczone są płaskorzeźbione zawieszki będące kopiami oryginałów przechowywanych w Królewskim Muzeum Sztuki i Historii w Brukseli. W sąsiedztwie ustawiony jest barokowy pomnik nagrobny hrabiego Van den Bergh, który wykonał Johannes Bossier w 1685 r. W centralnym polu pomnika umieszczona leżąca postać zmarłego opłakiwana przez żonę i ujęta przez personifikacje Wiary i Nadziei. Pomnik został przeniesiony z kościoła dominikanów w 1805 r. Z kościoła dominikanów pochodzi też kilka barokowych konfesjonałów ozdobionych bogatą dekoracją snycerskę, wykonanych około 1700 r. przez Daniela van Vlierdena z Hasselt. W oknach transeptu umieszczone są witraże wykonane w latach 1870/1880 w pracowni F.Nicolas en Zonen w Roermond. Nad nawą główną zawieszone jest Marianum, rzeźba Matki Bożej z Dzieciątkiem w eliptycznym obramieniu. Na chórze muzycznym znajdują się organy z XVII w., później wiele razy przebudowywane, umieszczone w prospekcie organowym z XIX w. W jednej z południowych kaplic ustawiona jest późnogotycka chrzcielnica z XV w. z neogotycką pokrywą. W jednej z kaplic północnych znajduje się wczesnogotycka rzeźba Matki Bożej Tronu Mądrości z około 1275 r. W westwerku ustawiony jest romański portal z XII w., wykonany przez rzeźbiarzy z doliny Mozy. Ołtarz złożony jest z mensy i umieszczonej na nim rzeźbionej nastawy z dwoma reliefami: Chrystusa błogosławiącego św. Piotra i św. Pawła oraz Matki Bożej z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów poniżej.

Krypty. Pod Bazyliką św. Serwacego znajdują się cztery krypty z X-XII w. Pod wschodnią częścią nawy głównej mieści się tzw. Mała Krypta z przełomu X i XI w., z grobem Karola Lotaryńskiego (zm. 992). Od zachodu przylega do niej krypta św. Serwacego gdzie znajduje się grób św. Serwacego. Na wschód od Małej Krypty usytuowana jest Krypta Celebransów z przełomu XI i XII w., zrekonstruowana w końcu XIX w., z neoromańskimi kolumnami podtrzymującymi sklepienie krzyżowe. W niszy ołtarza umieszczony jest późnorzymski sarkofag, pomalowany w XVII w. Za nią znajduje się Krypta Wschodnia, zbudowana około 1000 r. i nakryta XIX-wiecznymi sklepieniami żebrowymi. Umieszczono w niej wczesnochrześcijańskie i frankijskie nagrobki oraz romański cenotaf biskupów Monulfusa i Gondulfusa z 2 połowy XI w.

LITERATURA

Holland, Knaurs Kulturführer in farbe, opr. zb. München 1985
Strona internetowa: https://www.kerkgebouwen-in-limburg.nl/kerken/maastricht/servatius-basiliek

Maastricht, bazylika św. Serwacego

 Maastricht, bazylika św. Serwacego, krypty