Niemcy

Kolonia, katedra św. Piotra
Kölner Dom (Hohe Domkirche zu Köln)

Lokalizacja: Kolonia, Domkloster 4 (50.941325, 6.958165)
Budowa:  1248-1560, 1842-1880
Architekci: Gerhard von Rhyle, Bartholomäus von Hamm, Michael von Savoyen
Styl: gotyk, neogotyk

HISTORIA. Diecezja w Kolonii została utworzona przed rokiem 313 i przypuszczalnie krótko po tym czasie wzniesiono okazałą świątynię katedralną. W 1. połowie VI w. przy katedrze zbudowano  baptysterium na planie krzyża, jest to najstarsza część dawnego zespołu katedralnego, którego relikty dotrwały do naszych czasów. W 2. połowie VI w. katedra została rozbudowana do dwuchórowej świątyni o długości 85 metrów. Kolejna rozbudowa miała miejsce na początku IX w. w czasach karolińskich. Jednak już po roku 857 za biskupa Gunthara zbudowano tzw. Starą Katedrę konsekrowaną w 870 r. Katedra była budowlą dwuchórową o długości 95 metrów i należała do o długości 144 metrów i szerokości największych świątyń świata zachodniochrześcijańskiego. W XI w. katedra została rozbudowana o nawy boczne i stała się budowlą pięcionawową. W 1164 r. katedra otrzymała od cesarza Fryderyka Barbarossy relikwie Trzech Króli, które przywiózł do miasta arcybiskup Rainald von Dassel. Od tego momentu świątynia stała się jednym z najważniejszych kościołów pielgrzymkowych w Europie. Budowę obecnej katedry rozpoczęto w 1248 r. od wzniesienia chóru według planów przygotowanych przez Mistrza Gerharda von Rhyle, który wzorował się na katedrze w Amiens. Mistrz Gerhard nadzorował pierwszy etap prac budowlanych, od 1279 r. prace kontynuował Mistrz Arnold, który nakrył chór sklepieniami a w 1309 r. nadzór nad budową przejął jego syn Johannes. W 1322 r. ukończony chór został konsekrowany i rozpoczęto budowę pięcionawowego korpusu nawowego według planów Mistrzów Johannesa i Rytgera. Dopiero wtedy rozebrano część zachodnią karolińskiej katedry, która wcześniej została zniszczona w wyniku pożaru. Budowę fasady zachodniej rozpoczęto około 1350 r. od położenia fundamentów pod wieżą południową według planów Bartholomäusa von Hamm. Około 1370 r. Mistrz Michael z Sabaudii wykonał rysunek fasady zachodniej, który stał się podstawą dla wznowienia prac budowlanych w XIX-w. W 1 połowie XV w. zakończono prace przy budowie wieży południowej, którą doprowadzono do wysokości 56 m. Prace nad nieukończonym kościołem przerwano ostatecznie w 1560 r. Katedrę ukończono na podstawie oryginalnych planów w latach 1842-1880 z inicjatywy króla pruskiego Fryderyka Wilhelma IV, który chciał uczynić świątynię symbolem odrodzonej niemieckiej świadomości narodowej. Katedra została poważnie uszkodzona w czasie II wojny światowej w wyniku alianckich nalotów. Odbudowa świątyni trwała do 1956 r.

ARCHITEKTURA. Gotycka katedra zbudowana na regularnym planie krzyża łacińskiego, złożona z pięcionawowego, sześcioprzęsłowego bazylikowego korpusu i pięcionawowego, czteroprzęsłowego chóru zamkniętego od wschodu siedmiobocznie i otoczonego ambitem z siedmioma kaplicami do niego przylegającymi oraz z neogotyckiego transeptu. Od północy do prezbiterium dostawiona jest kaplica Najświętszego Sakramentu. Od zachodu katedrę poprzedza potężna dwuwieżowa fasada z wieżami o wysokości 157 metrów. Katedra jest świątynią wielkich rozmiarów, jej długość wynosi 144 metry, szerokość korpusu 45 metry a długość transeptu 75 metrów. Sklepienia wnętrz zostały zawieszone na wysokości 43,5 metra.

Fasada zachodnia została wykonana według rysunku Michaela z Sabaudii. Jest pięciodzielna, dwukondygnacjowa i zwieńczona dwiema wieżami. Dwie dolne kondygnacje wydzielone są masywnymi przyporami zwieńczonymi iglicami z pinaklami. W przyziemiu znajdują się trzy portale zwieńczone wimpergami, z których tylko południowy pochodzi z okresu średniowiecza. Portale centralny i północy powstały w 2. połowie XIX w. Pięć rzeźb na ościeżach południowego portalu zostało wykonanych przez warsztat Michaela Parlera w latach 1370/80, są to: św. Piotr, św. Andrzej i św. Jakub Starszy od północy oraz św. Paweł i św. Jan od południa. Obecnie oryginały zostały zastąpione kopiami. Tympanon portalu zdobią płaskorzeźbione sceny: Męczeństwo św. Piotra i św. Pawła w dolnej strefie i Upadek Szymona Maga w górnej części. Boczne pola dolnej kondygnacji wypełnione są czterodzielnymi ostrołukowymi oknami z maswerkami. Górna kondygnacja fasady przebita jest pięcioma ostrołukowymi oknami, środkowym sześciodzielnym i czterema czterodzielnymi w wieżach. Obie wieże zbudowane są na planie kwadratu, od trzeciej kondygnacji przechodzą w ośmioboki i nakryte ostrosłupowymi kamiennymi ażurowymi iglicami.

Elewacje korpusu nawowego, chór transept. Elewacje katedry opięte są masywnymi przyporami z których wyrastają podwójne łęki oporowe i wieńczą wieżyczki z pinaklami. Między przyporami rozmieszczone są duże okna ostrołukowe z maswerkami, w korpusie nawowym i transepcie czterodzielne, w chórze trójdzielne a w jego wschodnim zamknięciu smukłe dwudzielne. W ścianach szczytowych transeptu rozmieszczone są wielkie sześciodzielne okna. Poniżej w przyziemiach znajdują się po trzy neogotyckie portale ostrołukowe, z których największe są portale centralne. Dekorację rzeźbiarską portali południowych wykonał Christian Mohr w latach 1851-1869 a portali północnych Peter Fuchs. Ściany transeptu wieńczą ostrołukowe szczyty z kwiatonami. Nawy główne korpusu i chóru oraz ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę nad skrzyżowaniem naw. Nad nawami bocznymi oraz nad obejściem wznoszą się dachy jednospadowe, nad kaplicami przylegającymi do obejścia dachy dwuspadowe.

Wnętrze. Ściany chóru i nawy głównej podzielone są na trzy poziomy: u dołu wysokie arkady międzynawowe, powyżej triforia a w najwyższej części wysokie okna clerestorium. Wnętrza katedry nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi wspartymi na smukłych wiązkowych filarach. Nawy otwarte są na siebie ostrołukowymi profilowanymi arkadami.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Chór. Ściany chóru zdobią duże fragmenty gotyckich malowideł przedstawiających żywoty świętych. Po obu stronach chóru ustawione są wielkie dębowe stalle o bogatej dekoracji snycerskiej ze scenami Starego Testamentu wykonane w latach 1308-1311. W chórze ustawiony jest też Relikwiarz Trzech Króli, wykonany w latach 1190/1220 przez złotnika Mikołaja z Verdun. Drewniana skrzynia obłożona jest złoconą blachą miedzianą oraz srebrną, w której wytłoczone są liczne figurki. Ściany relikwiarza zdobi ponad 1000 kamieni szlachetnych i pereł.

Kaplice przy chórze. W pierwszej od strony północnej kaplicy św. Krzyża umieszczony jest barokowy ołtarz z końca XVII w. z romańskim krucyfiksem Gerona z około 970 r., będącym jednym z najcenniejszych przykładów rzeźby okresu ottońskiego. W kaplicy św. Engelberta znajdują się dwa późnogotyckie poliptyki z około 1520 r., oba wykonane w Antwerpii. Jeden poświęcony św. Jerzemu a drugi św. Agilolfowi, z rzeźbionymi centralnymi częściami i malowanymi skrzydłami, jest tam także pomnik nagrobny arcybiskupa Engelberta I (zm. 1265), z leżącą postacią zmarłego, wykonany przez Heriberta Neussa w 1663. W następnej kaplicy św. Maternusa znajduje się późnogotycki tryptyk z około 1500 r. z rzeźbioną Grupą Ukrzyżowania w polu środkowym oraz malowanymi skrzydłami ze św. Janem Chrzcicielem, św. Wawrzyńcem oraz św. Jakubem Starszym i św. Szczepanem. W kaplicy św. Jana umieszczony jest pomnik nagrobny arcybiskupa Konrada von Hochstadena (zm. 1261), z odlaną z brązu leżącą postacią zmarłego w stroju pontyfikalnym z 2. połowy XIII w., ułożoną na sarkofagu z 1845 r. W kaplicy św. Agnieszki znajduje się sarkofag św. Irmgardy (zm. ok. 1085), wykonany około 1270 r. a jej ściany zdobią freski z XIV i XV w. z fragmentami Legendy Krzyża Świętego oraz scenami z życia św. Irmgardy z Zutphen. W kolejnej kaplicy św. Michała ustawiony jest późnogotycki tryptyk, który namalował Bartholomäus Bruyn Starszy, ze sceną Ukrzyżowania w środkowym polu oraz świętymi Piotrem i Andrzejem oraz klęczącymi fundatorami na bocznych skrzydłach. W kaplicy św. Szczepana znajduje się pomnik nagrobny arcybiskupa Gerona (zm. 976), jest to sarkofag wykonany w 1265 r. z okładziną z pierwotnego grobowca z białego marmuru oraz czerwonego i zielonego porfiru. W ostatniej od południa kaplicy Mariackiej umieszczony jest ołtarz Patronów Miasta namalowany w 1445 r. przez Stefana Lochnera, w formie tryptyku z centralną scena Pokłonu Trzech Króli a w bocznych polach św. Urszulą i św. Gereonem, na zamkniętych skrzydłach przedstawiona jest scena Zwiastowania NMP.

Transept i korpus nawowy. W narożniku północnej nawy i ramienia transeptu ustawiony jest Ołtarz Klarysek, wykonany około 1360 r. dla kolońskiego kościoła franciszkanek. Ołtarz składa się z centralnego korpusu z tabernakulum i dwóch par ruchomych skrzydeł. Na wewnętrznych skrzydłach przedstawiono malowane sceny życia Chrystusa z około 1400 r., a na skrzydłach zewnętrznych postacie apostołów. Przy jednym z filarów południowego ramienia transeptu znajduje się rzeźba Madonny Mediolańskiej wykonana w 1280/1290 r. w warsztacie katedry kolońskiej. W południowej części obejścia umieszczona jest rzeźba św. Krzysztofa wykonana około 1470 r. w warsztacie rzeźbiarza Tilmanna van der Burcha.

WITRAŻE. Najstarszym witrażem w katedrze jest Starszy Witraż Biblijny z około 1260 r., w którym przedstawiono 10 scen z życia Chrystusa i 10 scen starotestamentowych. Kolejne witraże powstały w latach 1330-1340, wśród nich witraż z przedstawieniem Hołdu Trzech Króli w kaplicy Trzech Króli oraz witraż Wszystkich Świętych w kaplicy św. Jana. W oknach północnej nawy bocznej wstawione jest pięć witraży wykonanych w latach 1507-1509 przez miejscowych rzemieślników, m.in. witraż św. Piotra i Drzewa Jessego. Kolejny cykl witraży pochodzi z połowy XIX w. i został ufundowany przez króla Ludwika I Wittelsbacha, witraże te przedstawiają m.in. Boże Narodzenia, Zdjęcie z Krzyża i Zesłanie Ducha Świętego.

LITERATURA

Gassen R.W., Mittelalterliche Kirchen In Köln, Petersberg 2010
Nordheim-Westfalen, Knaurs Kulturführer in farbe, opr. zb. München 1995
Schock-Werner B., Katedra w Kolonii. Ilustrowany przewodnik po katedrze i skarbcu, Rahmel-Verlag Gmbh
Schäfke W., Zwei Jahrtausende Geschichte, Kunst Und Kultur am Rhein, Köln 1998
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000
Ullmann E., Gotik. Deutsche  Baukunst 1200-1550, Leipzig 1994

Kolonia, katedra św. Piotra

• Poprzedni artykuł
• Następny artykuł