- Szczegóły
- Autor: Marek Sztorc
- Kategoria: województwo świętokrzyskie
- Odsłon: 906
Zawichost, kościół św. Jana Chrzciciela
Lokalizacja: Zawichost, powiat Sandomierz (50.805022, 21.860889)
Budowa: 1245-1257.
Styl: wczesny gotyk
HISTORIA. Kościół został zbudowany w latach 1245-1257 dla zakonu klarysek z fundacji księcia Bolesława Wstydliwego i przy udziale siostry Salomei. W 1257 r. klaryski zostały przeniesione do Skały a w ich miejsce osadzono franciszkanów. Po 1628 r. wzniesiono dwie barokowe kaplice Matki Bożej Różańcowej i św. Franciszka.
ARCHITEKTURA. Wczesnogotycki kościół zbudowany z cegły, złożony z nawy i węższego, trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą. Do nawy od południa i północy dostawione są dwie barokowe kaplice a od południa do prezbiterium przylega zakrystia. Na zewnątrz ściany prezbiterium opięte są przyporami i przebite lancetowatymi ostrołukowymi oknami. Nawę oświetlają znacznie mniejsze okna ostrołukowe. Wewnątrz dwa wschodnie przęsła prezbiterium nakryte są sklepieniem krzyżowo-żebrowym z połowy XIII w. a przęsło zachodnie nakrywa późniejsze sklepienie gwiaździste z 2. połowy XIV w. Gurty sklepień wsparte są na bogato ukształtowanych służkach. Nawa nakryta jest drewnianym stropem płaskim.
WYPOSAŻENIE WNĘTRZA kościoła jest bardzo skromne. We wschodniej ścianie prezbiterium zachowało się mocno zniszczone renesansowe sakramentarium wykonane w 1542 r. przez Szymona Pencza. W nawie przy lewej ścianie ustawiony jest wczesnobarokowy pomnik nagrobny Zofii Słupeckiej, starościny zawichojskiej, wykonany z czarnego marmuru z leżącą postacią zmarłej. Na przeciwległej ścianie znajduje się epitafium Stanisława Opockiego (zm. 1629) i jego żony Anny z Miłoszowa z 1672 r. z płaskorzeźbioną postacią klęczącego szlachcica przed św. Franciszkiem.
LITERATURA
Skibiński S., Zalewska-Lorkiewicz K., Sztuka polska t. 2, Gotyk, Warszawa 2010
Zawichost, kościół św. Jana Chrzciciela
- Szczegóły
- Autor: Marek Sztorc
- Kategoria: województwo świętokrzyskie
- Odsłon: 1148
Krzyżanowice, kościół św. Tekli
Lokalizacja: Krzyżanowice Dolne, powiat Pińczów (50.452806, 20.552277)
Budowa: 1786-1789
Styl: klasycyzm
HISTORIA. Kościół zbudowany został w latach 1786-89 według projektu architekta Stanisława Zawadzkiego z fundacji księdza Hugona Kołłątaja, kanonika krakowskiego i proboszcza krzyżanowickiego.
ARCHITEKTURA. Klasycystyczny kościół złożony jest prostokątnej nawy i niewyodrębnionego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Na przedłużeniu prezbiterium od wschodu mieści się zakrystia. Od północy do nawy dostawiona jest kruchta. Fasada kościoła rozczłonkowana jest czterema wydatnymi półkolumnami, podtrzymującymi belkowanie z fryzem tryglifowym i wydatnym gzymsem. Powyżej mur attykowy, zwieńczony parą aniołów podtrzymujących krzyż. Na osi fasady portal wejściowy a nad nim półkoliste okno z balustradą. Kościół nakrywa dach dwuspadowy z wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Ściany wewnątrz nawy i prezbiterium rozczłonkowane są pilastrami. Ściana ołtarzowa prezbiterium i wnęki na ołtarze na ścianach bocznych nawy ujęte są marmoryzowanymi stiukowymi kolumnami. Wnętrze nakryte jest sufitem.
WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Najcenniejszymi zabytkami w kościele są trzy obrazy namalowane przez Franciszka Smuglewicza około 1789 r. W ołtarzu głównym umieszczony jest obraz Bóg stwarzający, zaś w ołtarzach bocznych Bóg nauczający i Bóg nagradzający.
LITERATURA
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. III, Województwo kieleckie, z. 1, Powiat pińczowski, Warszawa 1957
Sztuka polska, T. 5, Późny barok, rokoko i klasycyzm - XVIII wiek, oprac. zb., Arkady 2016
Krzyżanowice, kościół św. Tekli
- Szczegóły
- Autor: Marek Sztorc
- Kategoria: województwo świętokrzyskie
- Odsłon: 2966
Lokalizacja: Grzegorzowice, powiat Ostrowiec Świętokrzyski, (50.884032, 21.155928)
Budowa: 2. połowa XIII w. lub początek XIV w.
Styl: romanizm
HISTORIA. Dawniej badacze biorąc pod uwagę zapóźnioną technikę budowy rotundy jako czas jej powstania wskazywali wiek XI a nawet X. Ostatnie badania przesuwają budową na 2. połowę XIII w. a nawet na początek wieku XIV. Rotunda stanowi bardzo spóźniony przykład centralnego kościoła możnowładczego. Według Jana Długosza fundatorem rotundy był Nawój herbu Topór. W 1627 r. wyburzono zachodnią ścianę rotundy i dobudowano kwadratową nawę i zakrystię. W latach 30-tych XX w. przeprowadzano renowację rotundy, w czasie której usunięto tynki z zewnętrzne części murów.
ARCHITEKTURA. Jest to rotunda zbudowana z łamanego piaskowca na planie koła z apsydą od wschodu. Nakryta dachem namiotowym. Otwory okienne zostały zrekonstruowane w latach 30-tych XX w. Od zachodu dostawiona jest kwadratowa nawa, w narożnikach opięta przyporami i nakryta dachem dwuspadowym z wieżyczką na sygnaturkę.
Rzut poziomy za: Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce
LITERATURA
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Świechowski Z., Sztuka polska, t.I, Romanizm, wyd. Arkady 2006
- Szczegóły
- Autor: Marek Sztorc
- Kategoria: województwo świętokrzyskie
- Odsłon: 4828
Lokalizacja: Wąchock, ul. Kościelna 14 (51.0754,21.0155)
Budowa: 1.połowa XIII
Styl: romanizm
Kościół w Wąchocku należy do grupy kilku małopolskich świątyń cysterskich, które w bardzo dobrym stanie przetrwały do naszych czasów. Świątynie takie obok Wąchocka znajdują się jeszcze w Koprzywnicy, Sulejowie i Jędrzejowie.
HISTORIA. Kościół i klasztor cystersów w Wąchocku należą do najlepiej zachowanych zabytków romańskich w Polsce. Fundacji opactwa dokonał w 1179 r. biskup krakowski Gedko a cystersi przybyli z burgundzkiego Morimond. Kościół i zabudowania klasztorne powstały zapewne w 1. połowie XIII w. i przetrwały do naszych czasów w stanie zbliżonym do pierwotnego. Nie znaczy to, że w kolejnych wiekach nic się nie zmieniło. W XV w. podwyższono szczyty kościoła, w XVI w. dobudowano kaplicę od północy, w XVIII w. zbudowano sygnaturkę nad skrzyżowaniem oraz zbarokizowano wnętrze kościoła, zaś w XIX w. dostawiono kruchtę od zachodu.
ARCHITEKTURA. Kościół jest późnoromańską bazyliką, złożoną się z czteroprzęsłowego, trójnawowego korpusu, transeptu i krótkiego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Po obu stronach prezbiterium znajdują się dwie bliźniacze kaplice. Elewacje kościoła zdobią warstwy ułożonych na przemian żółtych i brunatno-czerwonych ciosów piaskowca, opięte przyporami. Wschodnia ściana prezbiterium ozdobiona jest romańską rozetą. Prezbiterium, nawę główną i ramiona transeptu nakrywają dachy dwuspadowe z barokową sygnaturką nad skrzyżowaniem. Wnętrza kościoła, za wyjątkiem skrzyżowania, nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Arkady międzynawowe zamknięte są półkoliście, zaś arkady łączące transept z nawami bocznymi i kaplicami otwarte są łukami zaostrzonymi.
WYPOSAŻENIE WNĘTRZA jest barokowe i rokokowe. Z około 1680 r. pochodzą dwa barokowe marmurowe ołtarze, zaś około 1750 r. cztery ołtarze oraz posiadające bogatą dekorację stalle i ambona.
KLASZTOR. Mimo przebudowy zabudowań klasztornych przeprowadzonej w XVII w., zachowała się część romańskich wnętrz z XIII w. Na uwagę zasługują szczególnie fraternia i kapitularz. Ten ostatni nakrywa sklepienie kolebkowe na żebrach z gurtami wspartymi na czterech kolumnach. Wszystkie bazy i głowice kolumn posiadają interesującą dekorację rzeźbiarską.
Rzut poziomy za: Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce
LITERATURA
Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Świechowski Z., Sztuka polska, t.I, Romanizm, wyd. Arkady 2006
- Szczegóły
- Autor: Marek Sztorc
- Kategoria: województwo świętokrzyskie
- Odsłon: 2892
Tarczek, kościół św. Idziego
Lokalizacja: Tarczek, powiat Starachowice (50.940238, 21.008707)
Budowa: 2. ćwierć XIII w.
Styl: romanizm
HISTORIA. Około połowy XII w. Tarczek stał się ośrodkiem dóbr ziemskich należących do biskupów krakowskich w rejonie Gór Świętokrzyskich. W 2. ćwierci XIII w. zbudowany został romański kościół św. Idziego, zachowany do dziś bez większych przekształceń. Nie jest znane nazwisko fundatora ale wypada zgodzić się z XV-wiecznym przekazem Jana Długosza, że fundacji dokonał któryś biskupów krakowskich. W XVI w. zbudowana została na nowo fasada zachodnia, późniejsze są też zakrystia i kruchta południowa.
ARCHITEKTURA. Romański kościół wzniesiony został z ciosów piaskowca. Złożony jest z prostokątnej nawy i kwadratowego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Takie rozwiązanie zamknięcia prezbiterium świadczy o wpływach architektury cysterskiej. Kościół nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Wewnątrz prezbiterium pierwotnie nakryte było sklepieniem krzyżowo-żebrowym, obecne jest rekonstrukcją z lat 1945-46. Nawa nakryta jest stropem płaskim. Arkada tęczy jest ostrołukowa o bogatym profilowaniu. Wewnątrz zachodniej partii południowej ściany nawy zachowały się wsporniki świadczące o istnieniu empory. W południowych ścianach znajdują się oryginalne okna romańskie, zamknięte półkoliście.
WYSTÓR I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Na ścianach zachowały się fragmenty późnorenesansowej polichromii figuralnej. W ołtarzu głównym ustawiony jest późnogotycki tryptyk z 2. ćwierci XVI w., z Chrystusem ukazującym się Marii po Zmartwychwstaniu w polu środkowym, wiązany z warsztatem Mistrza Tryptyku z Szyku. Ołtarze boczne są wczesnobarokowe i pochodzą z XVII w. Przy kościele ustawiona jest drewniana dzwonnica z XIX w.
LITERATURA
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Gadomski J., Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1500-1540, Warszawa - Kraków 1995
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Strona internetowa: http://www.tarczek.kielce.opoka.org.pl
Tarczek, kościół św. Idziego
