Trzebnica, miasto powiatowe (województwo dolnośląskie).
Klasztor w Trzebnicy w 1202 r. ufundował książę śląski Henryk Brodaty do którego w następnym roku zostały sprowadzone cysterki. Od razu rozpoczęto tez budowę kościoła i klasztoru. Do 1214 r. ukończono budowę krypty pod prezbiterium. W 1219 r. miała miejsce konsekracja kościoła ale chodzi zapewne o część wschodnią. Prace budowlane zostały przerwane w czasie najazdu tatarskiego w 1241 r. Następnie były kontynuowane i ukończone po połowie XIII w., kiedy Mistrz Jacob przesklepił nawę środkową świątyni. W latach 1268-69 zbudowano wczesnogotycką kaplicę św. Jadwigi. Wzorowaną na niej była paryska Sainte-Chapelle a jej twórcą był zapewne budowniczy pochodzący z Francji. W 1679 r. rozpoczęto gruntowną przebudowę zespołu klasztornego włącznie z barokizacją wnętrza kościoła, której drugi etap przypadł na lata 1730-60. W 1785 r. ukończono budowę wieży zachodniej, wysokiej na 68 m. Wtedy też kościół uzyskał obecny kształt. W 1810 r. władze pruskie przeprowadziły kasatę klasztoru. W 1889 r. część klasztoru wykupiły siostry Boromeuszki, które ostatecznie przejęły cały zespół. Kościół jest budowlą romańską, wzniesioną na planie krzyża łacińskiego. Złożony jest z prezbiterium zamkniętego półkolistą apsydą, transeptu z apsydą w ramieniu północnym oraz czteroprzęsłowego korpusu nawowego, przy czym jednemu przęsłu nawy głównej odpowiadają dwa przęsła naw bocznych. Do prezbiterium od południa przylega wczesnogotycka czteroprzęsłowa kaplica św. Jadwigi, zamknięta pięciobocznie. Od zachodu do korpusu dostawiona jest wieża. Pod prezbiterium znajduje się krypta o układzie trójnawowej hali. Nawę główną i transept nakrywają dachy dwuspadowe z wieżyczką na sygnaturkę nad skrzyżowaniem naw. Nawy boczne nakryte są dachami dwuspadowymi. Ściany korpusu na zewnątrz opięte są przyporami, podobnie jak ściany kaplicy, która przepruta jest też dużymi ostrołukowymi oknami dwudzielnymi z maswerkami na przemian kolistymi i pięciolistnymi. Wieża jest kwadratowa, opięta na krawędziach parami pilastrów, podzielona wydatnymi gzymsami na trzy kondygnacje i nakryta barokowym hełmem z latarnią. Wewnątrz korpus nawowy nakrywają sklepienia krzyżowe, w nawie głównej sześciodzielne wsparte na nieregularnych filarach opiętych pilastrami. Prezbiterium i transept także nakrywają sklepienia krzyżowe. W kaplicy św. Jadwigi sklepienia krzyżowo-żebrowe, wsparte na służkach. W kościele zachowały się dwa portale późnoromańskie. Cenniejszy jest portal zachodni, prowadzący do korpusu z umieszczoną w ostrołukowym tympanonie wysokiej klasy płaskorzeźbą przedstawiającą Dawida grającego na harfie i siedzącą przed nim Betsabe. Archiwolty tympanonu, jego dolną listwę i kapitele kolumn zdobi bogata dekoracja roślinna. Portal północny do transeptu jest czterokolumnowy z ostrołukowym tympanonem z rzeźbą Madonny Adorowanej przez anioły. Z prezbiterium do kaplicy prowadzi wczesnogotycki dwustronny portal ostrołukowy z rzeźbionymi tympanonami. Od strony kaplicy przestawiona jest scena Koronacji Marii, zaś od strony prezbiterium scena Ukrzyżowania. Po środku kaplicy ustawiony jest grobowiec św. Jadwigi wykonany w 1680 r. z czarnego marmuru. Bogate wyposażenie wnętrza pochodzi z lat 1741-47, składają się na nie m.in. ołtarz główny z około 1745 r. wykonany przez Franza Josepha Mangoldta, ołtarze boczne oraz obrazy pędzla Christiana Philippa Bentuma. Na ścianach zawieszony jest cykl obrazów ze scenami legendy św. Jadwigi, z warsztatu Michaela Willmana z około 1735 r.

Rzut poziomy za: Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Mazurski K., Trzebnica, Warszawa 1990
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Świechowski Z., Sztuka polska, t.I, Romanizm, wyd. Arkady 2006