Lokalizacja: Malbork, Starościńska 1 (54.039622, 19.028316)
Budowa: 4 ćw. XIII w. – 2. ćw. XIV w.
Styl:  gotyk

HISTORIA. Jednym z najznakomitszych przykładów średniowiecznej architektury obronnej w Europie jest zamek w Malborku. Potężny gotycki kompleks rozciąga się na prawym brzegu Nogatu. Budowany był od około 1280 r. do połowy XV w. niemal w całości z cegły. Początkowo był siedzibą komtura a od 1309 r. rezydencją wielkiego mistrza i siedzibą władz Państwa Zakonnego. Złożony jest z Przedzamcza, Zamku Średniego i Zamku Wysokiego. Częścią tego ostatniego jest kościół zamkowy, który powstał w 4. ćwierci XIII w. Jego rozbudowa miała miejsce w 2. ćwierci XIV w. i połączona była z przebudową całego zamku na potrzeby wielkiego mistrza. Przedłużono wtedy kościół dobudowując chór, pod którym urządzono kaplicę grobową wielkich mistrzów (kaplica św. Anny). Kościół został poważnie zniszczony w 1945 r. i odbudowany dopiero w 1966 r.

ARCHITEKTURA. Kościół jest dwukondygnacyjny, trójprzęsłowy i zamknięty pięciobocznie. Ściany zewnętrzne przeprute są wielkimi, głęboko rozglifionymi i bogato profilowanymi trójdzielnymi oknami, ozdobionymi maswerkami. Między oknami przypory ozdobione laskowaniami. Od wschodu zamiast okna wnęka, w której do 1945 r. ustawiona była wielka na 8 metrów figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Kościół nakryty jest dachem dwuspadowym. Do wnętrza z krużganku prowadzi wspaniały wczesnogotycki portal z XIII w. zwany Złotą Bramą. Umieszczony w głębokiej wnęce, wielouskokowy o bogatej dekoracji roślinnej i zoomorficznej oraz figurami Panien Mądrych i Głupich, Ecclesii i Synagogi oraz Chrystusa Sędziego. Na ścianach wnęki znajdują się dekoracje maswerkowe oraz płaskorzeźbione sceny  życia Marii i Chrystusa. Wnętrze nakryte jest sklepieniami gwiaździstymi ośmioramiennymi, w przęśle wschodnim dziewięcioramiennymi na służkach, wspartych na baldachimach, pod którymi ustawione są przyścienne posągi na konsolach. W części zachodniej kościoła, w grubości muru znajduje się wnęka Grobu Pańskiego, dostępna przez kolumnowy portyk ostrołukowy z XIII w. W przyziemiu kościoła mieści się kaplica św. Anny - grobowa kaplica wielkich mistrzów. Dwuprzęsłowa, zamknięta pięciobocznie, wewnątrz nakryta sklepieniem gwiaździstym. Dostępna z międzymurza przez dwa przeciwległe wielouskokowe portale z około 1340 r., pomieszczone w kruchtach, utworzonych w grubości muru. W kruchtach tych znajduje się zespół sześciu tympanonów, z których każdy ozdobiony jest płaskorzeźbionymi scenami. W kruchcie północnej: Koronacja Marii oraz Panny Mądre i Głupie, na ścianach bocznych Pokłon Trzech Króli i Zaśnięcie MB; w kruchcie południowej nad wejściem legenda Krzyża Św., na ścianach bocznych Wniebowstąpienie i Sąd Ostateczny a poniżej we wnękach figury śś. Piotra i Pawła oraz dwóch proroków. Wewnątrz kaplicy zachowały się trzy płyty nagrobne wielkich mistrzów: Dietricha von Altenburg z 1341 r., Heinricha Dusemera z 1353 r., z rytą postacią zmarłego oraz Heinricha von Plauen z 1429 r.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, T. 2, Pomorze, Warszawa 1992