Lokalizacja: Pelplin, pow. Tczew, pl. Mariacki 7 (53.927466, 18.694348)
Budowa: koniec XIII w. – 1557 r.
Styl: gotyk, późny gotyk

HISTORIA. W 1258 r. książę pomorski Mszczuj II ufundował w miejscowość Pogódki klasztor, który był filią klasztoru cystersów w Doberan w Meklemburgii. Już w 1276 r. zakonnicy przenieśli się do Pelplina, gdzie w końcu XIII w. rozpoczęto budowę klasztoru i kościoła. Przed rokiem 1323 r. ukończono prezbiterium, zaś do połowy XIV w. wzniesiono korpusu nawowy z transeptem. W XV w. nakryto sklepieniami nawę główną, zaś w 1557 r. sklepienia transeptu wykonał Antoniu Schultes. W 1823 r. władze pruskie dokonały kasaty klasztoru cystersów w Pelplinie. W 1824 r. siedziba diecezji chełmińskiej została przeniesiona do Pelplina a kościół pocysterski został podniesiony do rangi świątyni katedralnej.

ARCHITEKTURA. Gotycka trójnawowa, jedenastoprzęsłowa bazylika zbudowana z cegły o długości 84 metrów. Złożona z czteroprzęsłowej części prezbiterialnej, dwuprzęsłowego, dwunawowego transeptu i pięcioprzęsłowej części nawowej. Fasadę zachodnią ujmują dwie ośmioboczne wieże schodowe, między nimi wielkie okno ostrołukowe, pięciodzielne z maswerkiem. Całość wieńczy szczyt pięcioosiowy, podzielony lizenami, przechodzącymi w sterczyny. Elewacja wschodnia i boczne elewacje transeptu również zwieńczone pięcioosiowymi szczytami. Nawy boczne zwieńczone są półszczytami. Dachy nad nawą główną i ramionami transeptu dwuspadowe, nad nawami bocznymi jednospadowe. Nad skrzyżowaniem naw barokowa wieżyczka na sygnaturkę z podwójną latarnią. Ściany boczne opięte są przyporami, pod dachami naw bocznych ukryte są łuki oporowe. Okna w kościele ostrołukowe, między przyporami znajdują sie okna trójdzielne, wschodnie okno prezbiterium czterodzielne, okna w ramionach transeptu lancetowate, trójdzielne. Portal do północnego ramienia transeptu z około 1400 r. ostrołukowy o wielouskokowych ościeżach i archiwoltach. W strefie kapiteli figurki proroków, w archiwoltach święci i aniołowie a w kluczu głowa Chrystusa. W tympanonie rzeźba Chrystusa w mandorli z 1898 r. Portal zachodni także ostrołukowy i wielouskokowy. Wnętrze kościoła podzielone jest ośmiobocznymi filarami międzynawowymi, które powyżej ostrołukowych arkad przechodzą w trójboczne półfilary przyścienne dźwigające sklepienia nawy głównej. Wnętrza nakryte są przeważnie sklepieniami gwiaździstymi, w nawie głównej sześcioramiennymi, w nawach bocznych czteroramiennymi. W bocznych ramionach transeptu sklepienia czteropolowe z motywem gwiazdy ośmiopolowej. W części prezbiterialnej, poprzez ustawienie ołtarza przy drugim filarze od wschodu powstał rodzaj obejścia. W zachodnie przęsłowej korpusu wbudowana jest neogotycka empora organowa z kruchtą w przyziemiu.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Najstarszym zabytkiem kościoła są wspaniałe gotyckie stalle wykonane w latach 1450-65, częściowo przekształcone w XVII w., posiadające bogatą dekorację snycerską, figuralną i ornamentalną. W kościele znajduje się zespół 28 ołtarzy, głównie z lat 1620-70, reprezentujący snycerkę manierystyczną i barokową. W tej liczbie dwa ołtarze marmurowe i kilka późnobarokowych z XVIII w. Wyróżnia się wczesnobarokowy ołtarz główny, największy drewniany ołtarz w Polsce, wykonany w latach 1623-26 z fundacji opata Leonarda Rembowskiego. W polu głównym umieszczony jest wielki obraz Koronacji NMP, namalowany przez gdańskiego malarza Hermana Hana. W dolnej części obrazu przedstawieni są liczni dostojnicy, wśród nich cesarz Ferdynand II i król polski Zygmunt III Waza. W zwieńczeniu ołtarza umieszczony jest obraz Wizja św. Bernarda, także namalowany przez Hermana Hana. Ołtarz posiada niezwykle bogatą dekorację rzeźbiarską z licznymi rzeźbami świętych. W pozostałych ołtarzach znajdują się jeszcze inne obrazy Hermana Hana, m.in.: Wniebowzięcie NMP, Trójca Święta, Śmierć św. Marii Magdaleny czy św. Jadwiga Śląska. Można też obejrzeć dzieła innych gdańskich malarzy, takich jak Andrzej Stech, m.in. Męczeństwo św. Andrzeja czy Bartłomiej Strobel, m.in. Ścięcie św. Jakuba. Interesującym zabytkiem jest późnobarokowa ambona z 1692 r., dzieło Macieja Schollera. Z tego samego czasu pochodzi umieszczony w południowym ramieniu transeptu prospekt organowy, również dzieło Macieja Schollera. Same organy wykonał w latach 1677-80 Jan Jerzy Wulf z Gdańska ale w 1870 r. zostały one przebudowane. Z innych zabytków warto wymienić późnobarokowe konfesjonały z około 1760 r. oraz epitafium wojewody chełmińskiego Jana Kosa (zm. 1662) i kilka płyt opackich z XVII w.

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod. red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Chrzanowski T., Sztuka w Polsce Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1993
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2. Pomorze, wyd. Arkady
Sztuka polska t. II. Gotyk, wyd. Arkady,  Warszawa 2010
Sztuka polska t. IV. Wczesny i dojrzały barok (XVII w.), wyd. Arkady, Warszawa 2013