Sandomierz, miasto powiatowe (województwo świętokrzyskie).
Dominikanie przybyli do Sandomierza w 1226 r. za sprawą biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża. On tez ufundował dla zakonników zachowany do dziś kościół, uważany za najlepszy przykład wczesnej architektury dominikańskiej w Polsce a nawet w Europie Środkowej. Kościół zbudowany został na miejscu starszego w dwóch etapach w 2. ćwierci XIII w. Najpierw wzniesiony został korpus nawowy przez reprezentujący bardzo wysoki poziom północnowłoski warsztat budowlany. Krótko potem powstało prezbiterium (chór zakonny) zbudowane przez warsztat pochodzący ze Śląska. W 2. połowie XIII w. do korpusu dostawiona została dzwonnica. Nowo powstały konwent dotknęło w 1259 r. tragiczne wydarzenie, kiedy to w czasie najazdu tatarów na Sandomierz wszyscy dominikanie w liczbie 49 zostali wymordowani. W kolejnych wiekach kościół był kilkakrotnie przekształcany, najpierw w XV w. a później w wiekach XVII i XVIII w. W 1605 r. do prezbiterium dobudowana została kaplica Męczenników Sandomierskich z fundacji Teofila Szemberga, dowódcy polskiej artylerii w bitwie pod Cecorą. W latach 1907-09 podjęto w dużej mierze udaną próbę przywrócenia świątyni jej pierwotnego wyglądu. Od tego czasu kościół bez większych zmian przetrwał do dzisiaj. Jest to budowla późnoromańska, wzniesiona z cegły, złożona z trójnawowego, pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu i trójprzęsłowego prezbiterium zamkniętego ścianą prostą. Nawę główną i prezbiterium nakrywają dachy dwuspadowe, nawy boczne nakryte są dachami jednospadowymi. Elewacje zewnętrzne korpusu ozdobione są wysokiej klasy dekoracją złożoną z fryzów ceramicznych a nad oknami także zoomorficznych. Trójkątne wschodnie szczyty zdobią fryzy kratkowe. Okna częściowo rekonstruowane posiadają półkoliste zamknięcia. Od południa do wnętrza prowadzi okazały uskokowy portal z dwudzielnym wejściem o trójlistnych łukach i dekoracją z masek i motywów roślinnych. Nawa główna nakryta jest drewnianym stropem płaskim, nawy boczne posiadają otwartą więźbę dachową, zaś prezbiterium nakrywa barokowe sklepienie kolebkowe z lunetami, pokryte dekoracją stiukową typu lubelskiego. Nawę główną od naw bocznych oddzielają ostrołukowe arkady międzynawowe, znacznie wyższe od południa, wsparte na kwadratowych filarach. Nawę główną od zachodu zamyka chór muzyczny zbudowany w 1776 r. Przy północno-zachodnim narożniku korpusu znajduje się wczesnogotycka dzwonnica z 2. połowy XIII w., dwukondygnacjowa z bliźnimi otworami ostrołukowymi w dwułucznych wnękach. Przy prezbiterium na zakończeniu nawy północnej dostawiona jest manierystyczna kaplica p.w. Męczenników Sandomierskich. Nakryta jest kopułą na ośmiobocznym tamburze. Kopuła od wewnątrz ozdobiona jest barokowymi sztukateriami z 1642 r. Zresztą kaplica ta odróżnia się bogactwem wystroju od pozostałych wnętrz. Obok dekoracji stiukowej ściany kaplicy pokrywa polichromia iluzjonistyczna autorstwa Karola de Prevot, który przedstawił sceny Męczeństwa dominikanów sandomierskich w 1259 r. oraz Męczeństwa ojca Augustyna Rogali w 1657 r. W późnobarokowym ołtarzu ustawionym w kaplicy znajduje się obraz Męczenników sandomierskich. Najstarszym zabytkiem w kaplicy jest gotycka płyta nagrobna księżnej Adelajdy (zm. 1211), córki księcia Kazimierza Sprawiedliwego, z rytą postacią zmarłej. Wyposażenie pozostałych wnętrz kościelnych, poza kaplicą Matki Bożej Różańcowej, jest dość skromne. W ściany wmurowane zostały liczne epitafia. Jest też kilka pomników i płyt nagrobnych. Wśród nich wyróżniają się trzy: ustawiony w prezbiterium sarkofag Adelajdy z 1676 r., z leżącą postacią zmarłej wykonaną z jednego kawałka dębu, wmurowana w ścianę południowej nawy gotycka płyta Jana Ostroroga (zm. 1427) z rytym herbem Nałęcz oraz umieszczona pod chórem rzeźbiona postać niezidentyfikowanego rycerza z XVI w. Warto obejrzeć też secesyjne witraże umieszczone w oknach w szczytowej ścianie prezbiterium oraz w nawie nad chórem muzycznym zaprojektowane przez krakowskiego artystę Karola Frycza. Jest on też autorem secesyjnego wystroju w dobudowanej na początku XX w. od południa kaplicy Matki Bożej Różańcowej. Frycz wykonał tu polichromię oraz zaprojektował witraże i ołtarz, w którym umieszczony jest XVII-wieczny łaskami słynący obraz Matki Bożej Różańcowej.

Rzut poziomy za: Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.

LITERATURA

Łoziński J., Pomniki sztuce w Polsce, T. 1, Małopolska, Warszawa 1985
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009
Świechowski Z., Sztuka polska, t.I, Romanizm, wyd. Arkady 2006
Strona internetowa: http://www.swietyjakub.republika.pl/index.html
(dostęp 28.12.2013)