Budowa katedry gnieźnieńskiej wiąże się ściśle z kultem św. Wojciecha męczennika, którego ciało zostało złożone w 997 r. w murowanej rotundzie, fundowanej według tradycji przez księżną Dobrawę, na miejscu dzisiejszej katedry. W 1000 r. utworzono archidiecezję gnieźnieńską, na której potrzeby zbudowano drewnianą świątynię, zniszczoną w czasie pożaru około 1018 r. Następnie na obecnym miejscu rozpoczęto budowę murowanej katedry, która uległa zniszczeniu już w 1038 r. podczas najazdu czeskiego księcia Brzetysława, wtedy też zagrabione zostały relikwie św. Wojciecha. Za panowania Kazimierza Odnowiciela katedra została odbudowana i ponownie konsekrowana w 1064 r. Dalsza rozbudowa katedry nastąpiła za panowania Władysława Hermana, kiedy to powstała okazała trójnawowa bazylika poprzedzona masywem dwuwieżowym. W świątyni tej w XIII w. miały miejsce trzy koronacje królewskie: w 1295 r. Przemysła II, w 1300 r. Wacława II Czeskiego i w 1320 r. Władysława Łokietka. W 1343 r. rozpoczęto budowę obecnej gotyckiej świątyni i do 1370 r. wzniesiono prezbiterium z obejściem i wieńcem kaplic. Kolejny etap prac trwał do przełomu XIV i XV w., kiedy to ukończono trójnawowy korpus, do którego następnie dobudowywano kolejne kaplice. W 1454 r. ukończono wieże południowa, zaś w 1602 r. wieżę północną. Kościół był niszczony przez pożary w latach 1613 i 1760, szczególnie drugi pożar był katastrofalny w skutkach, zniszczeniu uległo wtedy sklepienie prezbiterium, dachy nad nawą główną i hełmy wież. W czasie odbudowy kościół nakryto sklepieniem kolebkowym z lunetami. Kolejna tragedia dotknęła świątynię w 1945 r., kiedy znowu spłonęły hełmy wież oraz dachy kościoła i zawaliły sie sklepienia. Odbudowa kościoła trwała w latach 1945-52 i w tym czasie zrekonstruowano sklepienia krzyżowo-żebrowe, przywracając katedrze gotycki charakter. Katedra gnieźnieńska złożona jest z pięcioprzęsłowego bazylikowego korpusu oraz trójprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego siedmiobocznie, z niższym obejściem oraz wieńcem kaplic. Do korpusu od północy i południa przylegają rzędy kaplic, zaś od zachodu dostawione są dwie wieże, opięte w narożach wielouskokowymi przyporami i nakryte barokowymi hełmami. Między wieżami widoczny jest manierystyczny szczyt ozdobiony wolutami. Dachy nad nawą główną i prezbiterium są dwuspadowe a nad nawami bocznymi pulpitowe. Korpus nawowy i prezbiterium opięte są jednouskokowymi przyporami. Łuki przyporowe ukryte są pod dachami naw bocznych i w obejściach. Prezbiterium, nawa główna i nawy boczne nakryte są sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, wspartymi na ośmiobocznych filarach międzynawowych. Arkady międzynawowe ostrołukowe, bogato profilowane. Okna ostrołukowe, dwu- i trójdzielne z maswerkami. Zachowały się też trzy gotyckie portale ostrołukowe prowadzące do korpusu od północy, południa i zachodu. W tympanonie portalu północnego umieszczona jest płaskorzeźbiona grupa Ukrzyżowania pod ażurowym maswerkiem, zaś w tympanonie portalu południowego znajduje się scena Sądu Ostatecznego. Wnętrze katedry kryje w sobie wiele cennych zabytków. W centralnym punkcie świątyni ustawiona jest konfesja św. Wojciecha, posiadająca formę złoconego baldachimu, wspartego na czterech kręconych kolumnach. Jej pierwowzorem była konfesja w rzymskiej bazylice św. Piotra, autorstwa Berniniego. Pod baldachimem na czarnym postumencie ustawiony jest srebrny relikwiarz wykonany przez gdańskiego złotnika Piotra ven der Rennen w 1622 r., który jest też autorem podobnego dzieła dla katedry na Wawelu. Bezpośrednio przy konfesji na potężnym sarkofagu ułożona jest późnogotycka płyta nagrobna św. Wojciecha, wykonana około 1480 r. przez Hansa Brandta w końcu XV w. W katedrze znajduje się jeden z cenniejszych w kraju zespołów rzeźby sepulkralnej z okresu późnego średniowiecza i renesansu. W zachodnią ścianę nawy głównej wmurowana jest płyta nagrobna kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, dzieło Wita Stwosza z 1495 r. W nawie północnej znajduje się grupa czterech renesansowych płyt nagrobnych z około 1516 r., wykonanych przez Jana Florentczyka z fundacji arcybiskupa gnieźnieńskiego Jana Łaskiego, który przeznaczył je dla siebie, swojego brata Andrzeja i dwóch swoich poprzedników: Jana Gruszczyńskiego i Andrzeja Borzyszewskiego. Renesansowa jest także płyta pochodząca z pomnika nagrobnego arcybiskupa Andrzeja Krzyckiego (zm. 1537), wykonana w warsztacie Bartłomieja Berecciego. Kolejnym zabytkiem jest gotycki krucyfiks z około 1430 r., umieszczony na belce tęczowej. Jednak najwspanialszym zabytkiem przechowywanym w gnieźnieńskiej katedrze są tzw. Drzwi Gnieźnieńskie, które są jednocześnie jedynym tego typu zabytkiem zachowanym w Polsce. Te romańskie drzwi powstały zapewne w 4 ćw. XII w. za panowania Mieszka III Starego, ale nie wiemy kto był fundatorem ani autorem tego dzieła. Przedstawiają one na 18 kwaterach sceny z życia i męczeńskiej śmierci św. Wojciecha.

Tekst umieszczony 27.10.2010

LITERATURA

Architektura gotycka w Polsce, pod red. T. Mroczko i M. Arszyńskiego, Warszawa 1995
Gniezno. Przewodnik, wyd. Plinta 2008
Kozakiewiczowie H. i S., Renesans w Polsce, Warszawa 1976
Sztuka polska romańska i przedromańska do schyłku XIII w., pod. red. M. Walickiego, Warszawa br.
Świechowski Z., Katalog architektury romańskiej w Polsce, Warszawa 2009