Roma, basilica di San Pietro in Vaticano

Lokalizacja: Rzym-Watykan (41° 54′ 8″ N, 12° 27′ 12″ E)
Budowa: 1506-1626
Architekci: Donato Bramante, Rafael Santi, Giuliano da Sangallo, Michele Angelo Buonarotti, Giacomo della Porta, Carlo Maderna.
Styl: renesans, barok

HISTORIA. Bazylika św. Piotra jest najważniejszą świątynią nie tylko kościoła katolickiego ale całego świata chrześcijańskiego. Pierwszy kościół nad grobem św. Piotra wzniósł cesarz Konstantyn w 324 r. Kościół ten wiele razy odnawiany i rozbudowywany, dotrwał do początku XVI w., kiedy to papież Juliusz II nakazał jego wyburzenie. Równocześnie na jego polecenie w 1506 r. Donato Bramante zaprojektował świątynię na planie krzyża greckiego z centralną kopułą. Po śmierci Bramantego w 1514 r. budowę kontynuowali m.in. Rafael Santi i Giuliano da Sangallo. W 1547 r. kierownictwo nad budową przejął Michał Anioł, który wprowadził niewielkie zmiany do projektu. Sam skupił się jednak na budowie olbrzymiej kopuły, której tambur został ukończony tuż przed jego śmiercią w 1564 r. Prace nad kopułą doprowadził do końca Giacomo della Porta, który zmodyfikował projekt Michała Anioła, wysmuklając jej bryłę. Wreszcie  w latach 1607-26 Carlo Maderna dostawił do centralnej świątyni korpus nawowy i fasadę, co było zgodne z zaleceniami soboru trydenckiego.

ARCHITEKTURA. Ogromna budowla posiada obecnie plan krzyża łacińskiego i złożona jest z trójnawowego korpusu i starszej części prezbiterialnej, wzniesionej na planie krzyża greckiego, którego ramiona zakończone są z trzech stron apsydami. Wzniesiona przez Madernę fasada frontowa posiada charakter fasady pałacowej. Jest stosunkowo szeroka i dość przysadzista, ponieważ architekt chciał w jak najmniejszym stopniu zasłonić widok na kopułę. Dziewięcioosiowa fasada o trzech kondygnacjach rozczłonkowana jest kolumnami i pilastrami, między którymi mieszczą się bramy i okna. Środkowa część fasady wysunięta jest nieco do przodu i zwieńczona trójkątnym szczytem. Poniżej znajduje się loża błogosławieństw. Druga kondygnacja fasady oddzielona jest od trzeciej wydatnym gzymsem z belkowaniem. Na szczycie fasady ustawione są olbrzymie posągi Chrystusa i apostołów z wyjątkiem św. Piotra. Nad panoramą Rzymu dominuje kopuła bazyliki, jej średnica wynosi 42 metry a wysokość sięga 132 metrów. Kopuła wspiera się na potężnym tamburze obwiedzionym zdwojonymi kolumnami i zwieńczona jest latarnią również otoczoną parami kolumn. Wewnątrz świątyni nawa główna otwarta jest do naw bocznych półkolistymi arkadami wspartymi na potężnych filarach z wtopionymi pilastrami korynckimi, między którymi ustawione są posągi świętych założycieli zakonów. Nawa główna nakryta jest sklepieniem beczkowym, ozdobionym kasetonami. W części centralnej kopułę dźwigają cztery potężne pięcioboczne filary, jej wnętrze rozświetlają duże okna. Tambur kopuły obiega w dolnej części napis w języku łacińskim: TV ES PETRVS ET SVPER HANC PETRAM AEDIFICABO ECCLESIAM MEAM ET TIBI DABO CLAVES REGNI CAELORVM (Tyś jest Piotr, i na tej opoce zbuduję kościół mój, i dam ci klucze królestwa niebieskiego). Wnętrze kopuły wypełniają mozaiki wyobrażające Królestwo Niebieskie. W środkowym wejściu do świątyni umieszczone są brązowe drzwi, pochodzące z dawnej bazyliki, wykonane w latach 1433-45 przez Antonio Filarete. Dzielą się na sześć pół, które przedstawiają od góry: Chrystusa i Marię, śś. Piotra i Pawła oraz u dołu męczeństwo obu apostołów.

WYSTRÓJ I WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Wnętrze bazyliki sprawia wrażenie ogromnej przestrzeni, z którą harmonijnie współgrają liczne zabytki z okresu renesansu i baroku. Oczom wchodzącego do bazyliki ukazuje się położona w centralnej części konfesja, która ustawiona jest nad ołtarzem św. Piotra. Konfesja jest arcydziełem sztuki brązowniczej i powstała w latach 1624-33. Na marmurowych cokołach ustawione są skręcone spiralnie kolumny dźwigające baldachim z krzyżem na kuli ziemskiej. W tle za konfesją widoczny jest tron św. Piotra, cenna relikwia wykonana została z drewna i wstawiona w bogatą oprawę w formie tronu niesionego przez czterech Ojców Kościoła oraz putt otaczających owalne okno z gołębicą w promienistej glorii. Według tradycji był to tron biskupi św. Piotra, w rzeczywistości jednak służył on w czasie koronacji Karola Łysego w 875 r. Po prawej stronie nawy głównej ustawiona jest rzeźba św. Piotra autorstwa Arnolfa di Cambio w XIII w. Siedzący apostoł wznosi prawą dłoń w geście błogosławieństwa, zaś w lewej trzyma klucze do królestwa niebieskiego. W pierwszej kaplicy od wejścia przy prawej nawie znajduje się wspaniała pieta Michała Anioła, wykonana z marmuru przed 1519 r. Na wstędze przebiegającej przez pierś Marii znajduje się jedyna zachowana sygnatura wielkiego artysty renesansu. W bazylice znajduje się bogaty zespół pomników nagrobnych papieży, od renesansowych po klasycystyczne. Jednym z najciekawszych i najstarszym z nich jest wykonany w 1498 r. przez Antonio Pollaiuolo nagrobek Innocentego VIII, który został przeniesiony ze starej bazyliki. Składa się z dwóch części, u dołu papież został ukazany jako zmarły, leżący na sarkofagu, zaś powyżej przedstawiony jest jako władca zasiadający na tronie. Wśród papieskich pomników uwagę zwracają dwa nagrobki kobiece: królowej Krystyny Szwedzkiej, wykonany przez Carlo Fontanę w 1702 r. oraz Marii Klementyny Sobieskiej (zm. 1735), wnuczki króla polskiego Jana III Sobieskiego, który wykonał Pietro Bracci.

KAPLICA SYKSTYŃSKA. W 1481 r. w bezpośrednim sąsiedztwie bazyliki ukończono budowę kaplicy sykstyńskiej, z fundacji papieża Sykstusa IV. To w niej na konklawe zbiera się kolegium kardynalskie, tutaj też papieże odprawiają prywatne msze. Kaplica słynie jednak przede wszystkim ze wspaniałej dekoracji malarskiej wykonanej na sklepieniu i ścianie ołtarzowej przez Michała Anioła, należącej do arcydzieł sztuki renesansu. W latach 1508-12 Michał Anioł na zlecenie papieża Juliusza II przedstawił na sklepieniu kaplicy trzy cykle tematyczne: stworzenie człowieka, wygnanie z raju i dzieje Noego. W 1535 r. Michał Anioł pokrył ścianę ołtarzową freskiem przedstawiającym wizje Sądu Ostatecznego. Malowidła poniżej poziomu okien wykonali w latach 1481-83 m.in. tacy artyści jak Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio Perugino. Przestawiają one sceny z życia Mojżesza po lewej oraz Chrystusa po prawej.

Tekst umieszczony 21.09.2010, poprawiony 16.10.2016

LITERATURA

Hintzen-Bohlen B., Rzym. Sztuka i architektura, wyd. Ullmann 2008
Ostrowski J. K., Sztuka włoska XVII w. i pierwszej połowy XVIII w., [w:] Sztuka Świata t. VII, Warszawa 1994
Sztuka baroku, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 2000