Lokalizacja:  Gdańsk, Świętego Ducha (54.350328, 18.653757)
Budowa: 1678-81
Budowniczy: Tylman von Gameren 
Styl:  barok

HISTORIA. Kaplica Królewska w Gdańsku jest jednym z piękniejszych przykładów barokowej sztuki sakralnej na Pomorzu. Interesująca jest też historia jej powstania. Kiedy w XVI w. dominujący w Gdańsku protestanci przejęli kontrolę nad kościołem Mariackim powstała konfliktowa sytuacja. W kościele odbywały się luterańskie nabożeństwa a proboszczem nadal był katolicki duchowny, mianowany przez biskupa włocławskiego. Katolicy wspierani przez polskich monarchów przez dwa wieki bezskutecznie domagali się zwrotu świątyni. Dopiero wizyta króla Jana III Sobieskiego w Gdańsku na przełomie lat 1677/1678 doprowadziła do wzniesienia obecnej świątyni przy ulicy św. Ducha, na terenie należącym do katolickiej plebani. Prace budowlane prowadzone były w latach 1678-81 według projektu wybitnego architekta Tylmana von Gameren pod kierunkiem budowniczego miejskiego Bertela Ranischa. W 1945 r. Kaplica Królewska nie ucierpiała zbyt mocno, uszkodzenia dotknęły tylko dachów i sklepień. Prawie całkowitemu zniszczeniu uległa za to zachodnia kamienica boczna. Prace rekonstrukcyjne ciągnęły się do lat 70-tych XX w. i przywróciły świątyni pierwotną formę.

ARCHITEKTURA. Kaplica została wkomponowana między dwie wąskie szczytowe kamieniczki. Zbudowana została na planie prostokąta o części centralnej, wydzielonej arkadami na filarach, wspierających kopułę na wysokim tamburze. Fasada podzielona jest pilastrami na trzy części, z których środkowa jest najszersza. Trójdzielność fasady znajduje odpowiednik w trzech kopułach, wielkiej środkowej nieco cofniętej i dwóch mniejszych narożnych. Środkowa kopuła wznosi się na ośmiobocznym tamburze i zwieńczona jest niewielką latarnią. Niski portal główny ujęty jest dwiema kolumnami, dźwigającymi belkowanie z przerwanym przyczółkiem, powyżej znajduje się okno zamknięte naczółkiem odcinkowym, nad którym dwa aniołki podtrzymują herby Rzeczypospolitej i króla Jana III Sobieskiego. Kamienna dekoracja rzeźbiarska jest zapewne dziełem Andreasa Schlütera młodszego, który zasłynął później ze swoich prac w Warszawie i Berlinie. W bocznych polach fasady znajdują się portale wejściowe a nad nimi okna zamknięte trójkątnymi naczółkami. Portal środkowy prowadzi na wewnętrzny dziedziniec plebanii, sama zaś kaplica usytuowana jest na piętrze. Pozostałe części wnętrza sklepione są krzyżowo. W XIX w. wnętrze świątyni zostało znacznie przekształcone m.in. poprzez wprowadzenie empor.

LITERATURA

Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury, Gdańsk 1997
Krzyżanowski L., Gdańsk, 1977
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2, Pomorze, wyd. Arkady