Kaplica Królewska w Gdańsku jest jednym z piękniejszych przykładów barokowej sztuki sakralnej na Pomorzu. Interesująca jest też historia jej powstania. Kiedy w XVI w. dominujący w Gdańsku protestanci przejęli kontrolę nad kościołem Mariackim powstała konfliktowa sytuacja. W kościele odbywały się luterańskie nabożeństwa a proboszczem nadal był katolicki duchowny, mianowany przez biskupa włocławskiego. Katolicy wspierani przez polskich monarchów przez dwa wieki bezskutecznie domagali się zwrotu świątyni. Dopiero wizyta króla Jana III Sobieskiego w Gdańsku na przełomie lat 1677/1678 doprowadziła do wzniesienia obecnej świątyni przy ulicy św. Ducha, na terenie należącym do katolickiej plebani. Prace budowlane prowadzone były w latach 1678-81 według projektu wybitngo architekta Tylmana van Gameren pod kierunkiem budowniczego miejskiego Berthela Ranischa. kamienna dekoracja rzeźbiarska jest zapewne dziełem Andreasa Schlütera młodszego, który zasłynął póxniej ze swoich prac w Warszawie i Berlinie. Kaplica została wkomponowana między dwie wąskie szczytowe kamieniczki. Fasada frontowa posiada bardzo bogaty, niemal pałacowy wystroju architektoniczny i rzeźbiarski. Podzielona jest pilastrami na trzy części, z których środkowa jest najszersza. Niski portal główny ujęty jest dwiema kolumnami, dźwigającymi belkowanie z przerwanym przyczółkiem, powyżej znajduje się okno zamknięte naczólkiem odcinkowym, nad którym dwa aniołki podtrzymują herby Rzeczypospolitej i króla Jana III Sobieskiego. W bocznych polach fasady znajdują się portale wejściowe a nad nimi okna zamknęte trójkatnymi naczółkami. Fasadę na całej szerokości wieńczy balustrada. Trójdzielnosć fasady znajduje odpowiednik w trzech kopułach, wielkiej środkowej nieco cofniętej i dwóch mniejszych narożnych. Środkowa kopuła wznosi się na ośmiobocznym tamburze i zwieńczona jest niewielką latarnią. Portal środkowy prowadzi na wewnętrzny dziedziniec plebanii, sama zaś kaplica usytuowana jest na piętrze. Zbudowana została na planie prostokąta o części centralnej, wydzielonej arkadami na filarach, wspierającymi kopułę na wysokim tamburze. Pozostałe części wnętrza sklepione są krzyżowo. W XIX w. wnętrze świątyni zostało znacznie przekształcone m.in. poprzez wprowadzenie empor. W 1945 r. Kaplica Królewska nie ucierpiała zbyt mocno, uszkodzenia dotknęły tylko dachów i sklepień. Prawie całkowitemu zniszczeniu uległa za to zachodnia kamienica boczna. Prace rekonstrukcyjne ciągnęły się do lat 70-tych XX w. i przywróciły świątyni pierwotną formę.

LITERATURA

Friedrich J., Gdańskie zabytki architektury, Gdańsk 1997
Krzyżanowski L., Gdańsk, 1977
Łoziński J., Pomniki sztuki w Polsce, t. 2, Pomorze, wyd. Arkady