Firenze, basilica di Santa Maria Novella

Lokalizacja: Florencja, Piazza di Santa Maria Novella 18 (43.7746, 11.2493)
Budowa: XV w.
Architekt: Fra Ristoro da Campi, Fra Sisto Fiorentino, Leone Battista Alberti
Styl: gotyk, renesans

HISTORIA. Dominikanie przybyli do Florencji z Bolonii w 1219 r. i początkowo objęli w posiadanie niewielki kościół Santa Maria delle Vigne. Ten szybko okazał się zbyt mały i już w 1246 r. rozpoczęto budowę obecnej świątyni według planów dwóch dominikańskich budowniczych Fra Ristoro da Campi i Fra Sisto Fiorentino. Budowla nie była orientowana i powstała na osi północ-południe. Przed końcem XIII w. ta gotycka świątynia była już w zasadzie ukończona a w XIV w. wzniesiono jeszcze wieżę i zakrystię. Dopiero w latach 1456-70 powstała charakterystyczna renesansowa fasada, którą zaprojektował Leone Battista Alberti na zlecenie florenckiego kupca Giovanniego Rucellai. W połowie XVI w. z inicjatywy Giorgio Vasariego doszło pewnych zmian we wnętrzu kościoła, które na szczęście nie zniszczyły jego gotyckiego charakteru.

ARCHITEKTURA. Zbudowany dla dominikanów kościół nawiązuje swym układem do burgundzkich kościołów cysterskich. Złożony jest z trójnawowego, sześcioprzęsłowego korpusu bazylikowego, transeptu i krótkiego jednoprzęsłowego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą. Do ramion transeptu przylegają od północy po dwie kwadratowe kaplice, zaś przy zachodnim ramieniu transeptu wznosi się wieża. Ściany zewnętrzne opięte są przyporami i obwiedzione fryzem arkadkowym. Między przyporami w nawach bocznych mieszczą się ostrołukowe okna, zaś w nawie głównej okulusy. Północna elewacja prezbiterium przepruta jest trzema wielkimi ostrołukowymi oknami i zwieńczona trójkątnym szczytem. Analogiczne szczyty wieńczą elewacje zachodnią i wschodnią transeptu. Nawę główną, transept i prezbiterium nakrywają spłaszczone dachy dwuspadowe, zaś nad nawami bocznymi i kaplicami dachy jednospadowe. Wieża kwadratowa z galerią w górnej kondygnacji, przeprutą smukłymi oknami triforiów i nakryta ostrosłupowym hełmem. Renesansowa fasada południowa pokryta jest okładziną z białego i szarozielonego piaskowca, w charakterystycznym dla Toskanii stylu "inkrustowanym". W dolną kondygnację podzieloną czterema kolumnami, Alberti wkomponował istniejące wcześniej dwa ostrołukowe portale oraz sześć pomników nagrobnych. W jej środkowej części znajduje się półkolista wnęka mieszcząca główne drzwi do kościoła. Górna kondygnacja podzielona jest czterema pilastrami z wielką rozetą po środku i ujęta po bokach spływami. Całości zwieńczona jest trójkątnym tympanonem. Wnętrza kościoła nakryte są sklepieniami krzyżowymi. Wysoka nawa otwarta jest do naw bocznych ostrołukowymi arkadami, wspartymi na smukłych filarach.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Kościół kryje w sobie wspaniałe dzieła włoskiego renesansu, gównie malarstwa. Najsłynniejszym malowidłem w kościele jest chyba fresk Masaccia Trójca Święta w otoczeniu Marii i św. Jana Ewangelisty umieszczony na ścianie w trzecim przęśle lewej nawy. Artysta w tym dziele jako pierwszy zastosował zasady perspektywy linearnej, co stanowiło ważny przełom w malarstwie włoskim. W pierwszym przęśle prawej nawy ustawiony jest pomnik nagrobny błogosławionej Villany de' Botti (zm. 1360), wykonany przez rzeźbiarza Bernardo Rosellino. Idąc dalej w kierunku prezbiterium w środkowej części transeptu obejrzymy krucyfiks namalowany przez Giotto di Bondone. Samo prezbiterium pokryte jest freskami przedstawiającymi sceny z życia Marii i Chrystusa. Wykonał je w latach 1485-89 Domenico Ghirlandaio wraz z malarzami ze swojej pracowni na zlecenie florenckiego bankiera Giovanniego Tornabuoni. Przy prawym ramieniu transeptu mieści się kaplica Rucellai, gdzie niegdyś znajdowała się słynna Maiesta Rucellai, namalowana przez Duccio di Buoninsegna w 1285 r. Obejrzeć tam możemy piękną rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem, wykonaną przez Nino Pisano około połowy XIV w. Bezpośrednio do prezbiterium przylega od prawej strony kaplica Filippo Strozziego, florenckiego bankiera, który zlecił wykonanie dekoracji malarskiej Filippo Lippiemu. Artysta w latach 1487-1502 stworzył prawdziwe arcydzieło, przedstawiając w nim sceny z życia świętych Filipa i Jana Chrzciciela. Filippo Strozzi (zm. 1491) ma w kaplicy swój pomnik nagrobny ukończony już po swej śmierci przez Benedetto da Maiano. Po drugiej stronie prezbiterium znajduje się kaplica rodziny Gondich, w której warto zwrócić uwagę na krucyfiks wykonany przez Filippo Bruneleschiego. Wreszcie przy lewym ramieniu transeptu mieści się Capella Strozzi di Mantova. jej dekorację malarską wykonał Nardo di Cione w latach 1350-57 przedstawiając sceny Sądu Ostatecznego. Z kościołem od zachodu sąsiadują zabudowania klasztorne częściowo zamienione na muzeum. W dawnych krużgankach klasztornych podziwiać można freski Paolo Ucello, wykonane około 1440 r. Malarz przedstawił sceny ze Starego Testamentu, m.in. Stworzenie zwierząt, Adama i Ewy, Grzech pierworodny i sceny Potopu. Warto też zajrzeć do kaplicy hiszpańskiej (zwanej tak od 1556 r.), pierwotnie sali kapituły dominikanów, ozdobionej ogromnymi freskami, które wykonał Andrea Bonaiuti przed 1365 r.

LITERATURA

Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 1998
Sztuka świata, pod. red. P. Trzeciaka, T. V., Warszawa 1992
Wirtz R.C., Florencja. Sztuka i architektura, wyd. Ullmann 2008