Firenze, basilica Santa Croce

Pierwszy kościół franciszkanów powstał we Florencji około 1222 r., jeszcze za życia założyciela zakonu św. Franciszka z Asyżu. Decyzja o budowie nowej ogromnej świątyni była efektem rywalizacji z dominikanami, którzy wznieśli dla siebie wspaniałą świątynię Santa Maria Novella. W 1294 r. rozpoczęto budowę obecnego kościoła zapewne według projektu architekta Arnolfa di Cambio, budowniczego katedry we Florencji. Finansowanie budowy było możliwe dzięki hojnemu wsparciu najznakomitszych rodów Florencji. Początkowo szybko postępujące prace budowlane przeciągnęły się aż do 1385 r. Powstała monumentalna gotycka budowla o długości 115 m, szerokości transeptu 74 m i wysokości 38 m. Już w czasie budowy wśród samych franciszkanów pojawiły się głosy krytyki i oskarżenia o porzuceniu ideałów Biedaczyny z Asyżu. Po 1429 r. wybitny florencki architekt Filippo Brunelleschi dobudował od południa renesansową kaplicę Pazzich. Fasada frontowa jest neogotycka i została ukończona dopiero w latach 50-tych XIX w., wtedy też wzniesiono dzwonnicę. Santa Croce to trójnawowa, siedmioprzęsłowa bazylika z transeptem i krótkim prezbiterium, zamkniętym trójbocznie. Po obu stronach prezbiterium znajduje się po pięć identycznych kaplic, m.in. Bardich i Peruzzich które przylegają do ramion transeptu. Od południa do kościoła dostawiona jest kaplica Pazzich. Wnętrze kościoła uchodzi za szczytowe osiągnięcie włoskiej architektury gotyckiej. Szeroka nawa główna otwarta jest do naw bocznych obszernymi ostrołukowymi arkadami, wspartymi na ośmiobocznych filarach. Ponadto wnętrze dzielą wychodzące z filarów ku górze płaskie pilastry oraz biegnąca nad arkadami galeria wsparta na konsolach. Nawa gówna nakryta jest otwartą drewnianą więźbą dachowa. Przęsła naw bocznych oddzielone są ostrołukowymi arkadami, nawy te nakryte są stropami płaskimi. Dziesięć bliźniaczych kaplic usytuowanych po obu stronach prezbiterium, otwartych jest do transeptu także ostrołukowymi arkadami. Wnętrze kościoła rozświetlają lancetowate dwudzielne okna z maswerkami, dłuższe w prezbiterium, krótsze w nawach. Świątynia ta jest swego rodzaju panteonem narodowym dla Włochów. Miejsce wiecznego spoczynku znaleźli tu tacy wybitni przedstawiciele kultury i nauki włoskiej jak Michał Anioł, Niccolo Machiavelli, Galileusz, Dante Alighieri, Lorenzo Ghiberti, Gioacchino Rossini i wielu innych. Spośród znajdujących się w kościele pomników nagrobnych najbardziej interesujący jest renesansowy grobowiec humanisty Leonarda Bruniego (zm. 1444). Wykonany w latach 1445-50 przez rzeźbiarza Bernardo Rossellino pomnik, uważany jest wzorzec renesansowego nagrobka. Zmarły spoczywa na sarkofagu, umieszczonym we wnęce zamkniętej półkolistym łukiem, wspartym ma korynckich pilastrach. W pobliżu grobowca Bruniego znajduje się też inne arcydzieło, Zwiastowanie Cavalcantich z około 1435 r., autorstwa Donatella. Artysta umieścił w prostokątnej wnęce wykonane z piaskowca i złączone w sugestywnej scenie Zwiastowania postaci Archanioła Gabriela i Marii. Jednak najcenniejsze z punktu widzenia historyka sztuki będą zapewne zachowane w kaplicach i prezbiterium malowidła ścienne. Wśród nich na pierwszy plan wysuwają się freski autorstwa samego Giotto di Bondone z około 1320 r., zachowane w obszernych fragmentach w kaplicach Bardich i Peruzzich. W kaplicy Bardich podziwać można sceny z legendy o św. Franciszku, zaś w kaplicy Peruzzich zachowały się obrazy z życia śś. Janów, Chrzciciela i Ewangelisty. Inny malarzem, którego prace oglądać możemy w Santa Croce jest naśladowca Giotta Agnolo Gaddi, który około 1385 r. ozdobił prezbiterium (Capella Maggiore) freskami z legendą Krzyża Świętego. W prezbiterium znajduje się też gotycki poliptyk a nad nim zawieszony jest również gotycki krucyfiks. Warto też zajrzeć do kaplicy Baroncellich ozdobionej przez Taddea Gaddiego w latach 1332-38 oraz do kaplicy Bardich di Vernio, gdzie dekorację poświęconą cudom św. Sylwestra wykonał Maso di Banco około 1340 r. W tejże kaplicy znajduje się też krucyfiks wykonany przez Donatella w latach 1406-08. Po południowej stronie kościoła dobudowana została kaplica Pazzich, jedno z ważniejszych dzieł Filippa Brunelleschi i włoskiego renesansu w ogóle.  Projekt powstał około 1430 r., jednak prace  przy budowie posuwały się bardzo powoli do 1478 r., kiedy to ród Pazzich wygnano z Florencji. O tym, że budowla nie została ukończona świadczy brak górnego zamknięcia fasady. Kaplicę poprzedza portyk wsparty na sześciu kolumnach z półkolista arkadą na osi. Wnętrze zostało harmonijnie rozplanowane za pomocą form geometrycznych. Podziały ściany ołtarzowej odpowiadają podziałom fasady. Wnętrze kaplicy rozczłonkowane jest korynckimi pilastrami, między którymi znajdują się terakotowe tonda Luki Della Robbia, przedstawiające dwunastu Apostołów. Całość nakrywa kopuła z medalionami czterech Ewangelistów na pendentywach, również pochodzących w warsztatu Della Robbia. Przed fasadą kościoła, po lewej stronie, ustawiony jest pomnik Dante Alighieri (1265-1321), urodzonego we Florencji wybitnego pisarza i poety, autora Boskiej Komedii.

LITERATURA

Trzeciak P., Filippo Brunelleschi, [w:] Sztuka Świata, t. V, Warszawa 1992
Sztuka gotycka, pod. red. R. Tomana, wyd. Konemann 1998
Sztuka świata, pod. red. P. Trzeciaka, Warszawa 1992
Wirtz R.C., Florencja. Sztuka i architektura, wyd. Ullmann 2008